Sau hai năm triển khai Đề án Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đến năm 2030, ngành nông nghiệp đã ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực trong tổ chức sản xuất và nhận thức của người dân. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu đề ra vào năm 2030, nhiều thách thức vẫn cần được tháo gỡ. Phóng viên Một Thế Giới trao đổi với Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Trần Đức Thắng xung quanh vấn đề này.
Thưa Bộ trưởng, sau hai năm triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, ông đánh giá như thế nào về những kết quả bước đầu đạt được?
Bộ trưởng Trần Đức Thắng: – Sau hai năm triển khai, có thể khẳng định Đề án đã tạo ra những chuyển biến tích cực và đúng hướng trong phát triển ngành hàng lúa gạo ở vùng ĐBSCL.
Điểm đáng ghi nhận nhất chính là sự thay đổi về nhận thức của cả hệ thống chính trị, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và đặc biệt là bà con nông dân đối với mục tiêu phát triển bền vững ngành lúa gạo. Nếu trước đây sản xuất chủ yếu chú trọng năng suất thì hiện nay ngày càng nhiều địa phương và nông dân hướng đến sản xuất lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải và bảo vệ môi trường.
Trong thực tế triển khai, nhiều mô hình sản xuất đã cho thấy hiệu quả rõ rệt. Nông dân đã từng bước thay đổi tập quán canh tác, áp dụng các quy trình sản xuất tiên tiến như “1 phải 5 giảm”, “3 giảm 3 tăng”, canh tác lúa thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu. Việc áp dụng các phương pháp quản lý nước tưới như ngập khô xen kẽ (AWD), sử dụng phân bón hợp lý và giảm phát thải khí nhà kính đang được nhiều địa phương nhân rộng.
Một số địa phương như Cần Thơ, Đồng Tháp, An Giang đã triển khai hiệu quả các mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, góp phần nâng cao thu nhập cho nông dân, giảm chi phí sản xuất và giảm phát thải. Đồng thời, ngày càng nhiều doanh nghiệp tham gia vào chuỗi giá trị lúa gạo chất lượng cao, hỗ trợ nông dân từ khâu sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm.
Những kết quả bước đầu này không chỉ nâng cao giá trị ngành hàng lúa gạo mà còn phù hợp với các cam kết quốc tế của Việt Nam tại COP26 về mục tiêu đưa phát thải ròng về “0” (Net Zero) vào năm 2050.
Bên cạnh những kết quả đạt được, đâu là những khó khăn, hạn chế lớn trong quá trình triển khai Đề án, thưa Bộ trưởng?
– Quá trình triển khai Đề án vẫn còn một số khó khăn cần sớm khắc phục để đạt mục tiêu đề ra.
Trước hết, một số địa phương còn lúng túng trong tổ chức thực hiện, đặc biệt trong việc xây dựng kế hoạch chi tiết, lựa chọn vùng sản xuất phù hợp và bố trí nguồn lực để nhân rộng mô hình.
Thứ hai, hạ tầng thủy lợi, đặc biệt là hệ thống thủy lợi nội đồng, ở nhiều nơi chưa đáp ứng yêu cầu của mô hình sản xuất mới. Trong khi đó, các phương pháp canh tác giảm phát thải như tưới ngập khô xen kẽ đòi hỏi hệ thống thủy lợi phải được quản lý và vận hành linh hoạt hơn.
Một vấn đề đáng lưu ý nữa là việc xử lý rơm rạ sau thu hoạch. Đây là khâu quan trọng để giảm phát thải và phát triển nông nghiệp tuần hoàn, nhưng hiện nay ở nhiều địa phương việc tận dụng rơm rạ còn hạn chế, thậm chí vẫn còn tình trạng đốt rơm ngoài đồng.
Bên cạnh đó, năng lực tổ chức sản xuất của một số hợp tác xã còn hạn chế, liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân chưa thật sự bền vững. Việc tiếp cận các nguồn tài chính xanh để hỗ trợ sản xuất lúa giảm phát thải cũng cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn.
Để Đề án tiếp tục được triển khai hiệu quả trong thời gian tới, Bộ NN&MT sẽ tập trung những giải pháp trọng tâm nào?
– Trong thời gian tới, Bộ NN&MT sẽ tập trung triển khai đồng bộ nhiều giải pháp để đưa Đề án đi vào chiều sâu.
Trước hết là hoàn thiện cơ chế, chính sách và huy động nguồn lực đầu tư, đặc biệt là triển khai các dự án hỗ trợ hạ tầng và kỹ thuật cho vùng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Trong đó, Bộ NN&MT đang phối hợp với các cơ quan liên quan để sớm triển khai các dự án hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới.
Thứ hai, mở rộng diện tích áp dụng các quy trình canh tác bền vững, phù hợp với điều kiện sinh thái từng vùng; đồng thời đầu tư nâng cấp hệ thống thủy lợi nội đồng, phát triển các mô hình tưới tiết kiệm nước và cải thiện hạ tầng sau thu hoạch.
Thứ ba, tăng cường liên kết chuỗi giá trị lúa gạo giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân, qua đó hình thành các vùng nguyên liệu quy mô lớn, ổn định và có khả năng truy xuất nguồn gốc.
Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý sản xuất, đồng thời triển khai các hệ thống đo đếm, báo cáo và thẩm định phát thải để tiến tới cơ chế tín chỉ carbon cho ngành lúa gạo.
Song song đó, cần tăng cường công tác tập huấn, đào tạo và truyền thông, giúp nông dân tiếp cận nhanh hơn với các mô hình sản xuất bền vững, đặc biệt là các giải pháp giảm phát thải và phát triển nông nghiệp tuần hoàn.
Bộ trưởng kỳ vọng gì về vai trò của các địa phương, doanh nghiệp và người nông dân trong việc thực hiện thành công Đề án?
– Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp là một chương trình có ý nghĩa chiến lược đối với ngành nông nghiệp và vùng ĐBSCL.
Để Đề án thành công, rất cần sự chung tay của cả hệ thống, từ các bộ, ngành trung ương đến chính quyền địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và đặc biệt là bà con nông dân.
Các địa phương cần chủ động xây dựng kế hoạch triển khai cụ thể, mở rộng vùng sản xuất lúa chất lượng cao, đầu tư hạ tầng và tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào liên kết sản xuất và tiêu thụ, tạo thị trường ổn định cho nông dân.
Đối với bà con nông dân, đây chính là lực lượng trung tâm của Đề án. Tôi tin rằng với sự đồng hành của Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ, nông dân vùng ĐBSCL sẽ tiếp tục đổi mới tư duy sản xuất, áp dụng mạnh mẽ các mô hình canh tác bền vững.
Chúng ta đang đứng trước cơ hội lớn để tái định hình ngành hàng lúa gạo Việt Nam theo hướng hiện đại, xanh và bền vững, qua đó nâng cao giá trị gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế và đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển bền vững.
Văn Kim Khanh (thực hiện)
