Mục tiêu Net Zero 2050 không còn là một khẩu hiệu ngoại giao xa vời mà đã trở thành một bài toán định lượng khổng lồ. Để đạt được cái đích đó, theo ước tính của World Bank, Việt Nam cần khoảng 368 tỉ USD từ nay đến năm 2040, tương đương 6,8% GDP mỗi năm, một con số quá sức đối với bất kỳ ngân sách công nào. Trong bối cảnh đó, trái phiếu xanh được kỳ vọng là chiếc cầu nối dẫn vốn từ các định chế tài chính quốc tế vào hạ tầng carbon thấp của Việt Nam.
3 rào cản
Trong một thời gian dài, thị trường tài chính xanh của Việt Nam giống như một bức tranh trừu tượng. Các tổ chức tự định nghĩa “xanh” theo thế giới quan riêng, dẫn đến một trạng thái mơ hồ về nhận thức. Sự thiếu vắng một ngôn ngữ chung không chỉ gây khó khăn cho việc thẩm định mà còn tạo mảnh đất màu mỡ cho greenwashing (tẩy xanh) – một thuật ngữ mà các nhà đầu tư ESG (môi trường, xã hội và quản trị) cực kỳ dị ứng.
Tuy nhiên, mọi thứ đang trở nên rõ ràng hơn. Việc ban hành danh mục phân loại xanh (green taxonomy) được coi là một cột mốc quan trọng. Ông Samuel Hertz, Giám đốc Khu vực châu Á – Thái Bình Dương của EBC Financial Group, ví von khung pháp lý này như một “bản hướng dẫn” thiết yếu để doanh nghiệp thiết kế dự án chuẩn chỉnh ngay từ đầu.
Nhờ Quyết định 21, doanh nghiệp hiện nay có thể phát hành và công bố trái phiếu theo tiêu chuẩn nội địa, thay vì chỉ phụ thuộc vào các chuẩn mực quốc tế đắt đỏ như trước.
Dù khung pháp lý đã hình thành, thực tế thị trường vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu đầy nhọc nhằn. Khoảng cách tài chính (financing gap) hiện ra như một vực thẳm: trong khi nhu cầu hằng năm là 20 tỉ USD, tổng giá trị trái phiếu xanh phát hành trong 5 năm qua chỉ vỏn vẹn 1,16 tỉ USD.
Tại sao các doanh nghiệp vẫn ngần ngại? Câu trả lời nằm ở 3 rào cản: chi phí, xếp hạng tín nhiệm và kỳ hạn. Ông Trần Lê Minh, Tổng Giám đốc VIS Rating, chỉ ra một thực tế phũ phàng: “Các tổ chức phát hành hầu như không được hưởng lợi ích tài chính trực tiếp so với việc phát hành trái phiếu thông thường, xét trên phương diện lãi suất phải chi trả”. Trong khi đó, họ phải gánh thêm chi phí tuân thủ, kiểm toán và báo cáo tác động môi trường khắt khe.
Để giải quyết nút thắt này, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, cho rằng muốn thị trường trái phiếu xanh phát triển đúng nghĩa, Việt Nam cần một cơ chế hỗ trợ đồng bộ hơn, vừa giúp doanh nghiệp hiểu đúng tiêu chuẩn xanh, vừa giảm chi phí tuân thủ và tạo niềm tin cho nhà đầu tư qua hệ thống công bố minh bạch, nhất quán.
Màu xanh của kỷ nguyên mới
Bài học từ các nước khác rất rõ ràng. Chẳng hạn, Trung Quốc đã vươn lên vị trí thứ 2 thế giới nhờ đồng bộ hóa tiêu chuẩn nội địa với quốc tế. Thái Lan trực tiếp trợ cấp chi phí giám sát và ưu đãi thuế. Hàn Quốc thiết lập các nguyên tắc phân bổ vốn cực kỳ minh bạch để tránh đầu tư dàn trải. Theo đó, các tổ chức tài chính lớn tại Việt Nam cần đóng vai trò là “bên phát hành và nhà đầu tư chủ chốt” để tạo thanh khoản và củng cố niềm tin trong giai đoạn đầu.
Bất chấp những con số khiêm tốn hiện tại (tín dụng xanh chỉ chiếm chưa đầy 4,5% tổng dư nợ), những mầm xanh đầu tiên đã lộ diện. Những tên tuổi lớn như BIDV, EVN hay Vingroup đã bắt đầu khơi thông dòng vốn quốc tế thông qua các đợt phát hành thành công.
Theo Ngân hàng Nhà nước, tính đến tháng 10/2025, quy mô dư nợ trái phiếu doanh nghiệp xanh đã đạt xấp xỉ 1 tỉ USD. EBC Financial Group dự báo tài chính xanh có thể chiếm tới 10-15% tổng danh mục tín dụng trong 5 năm tới nếu dòng vốn quốc tế dịch chuyển mạnh mẽ. Nhưng quan trọng hơn cả những con số trên bảng cân đối kế toán là sự chuyển dịch về tư duy tăng trưởng. Như ông Samuel Hertz phân tích, khi dòng vốn chảy vào năng lượng tái tạo và logistics phát thải thấp, đó là lúc Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trong một thế giới đang ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn bền vững.
“Nhà đầu tư quốc tế đang nhìn nhận trái phiếu xanh Việt Nam như một kênh đầu tư tiềm năng, không chỉ vì lợi nhuận, mà còn vì giá trị phát triển bền vững”, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hùng nhận định. Cuộc chơi giờ đây không chỉ là tìm kiếm nguồn vốn, mà là định hình lại diện mạo của cả một nền kinh tế cho tương lai.
Đặng Quỳnh
