Điều kiện của nền kinh tế
Trong nhiều năm, mục tiêu phát thải ròng bằng “0” – Net Zero thường được nhắc đến như một cam kết mang tính đạo đức của các quốc gia và doanh nghiệp trước thách thức biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế toàn cầu hiện nay đang cho thấy một thực tế khác, Net Zero không còn là lựa chọn mang tính thiện chí, mà đã trở thành điều kiện để tồn tại và cạnh tranh trong hệ thống kinh tế mới.
Những thay đổi trong chính sách thương mại, tiêu chuẩn sản xuất và hành vi tiêu dùng trên toàn cầu đang định hình một “luật chơi” mới. Các thị trường lớn ngày càng áp dụng những tiêu chuẩn môi trường khắt khe hơn đối với hàng hóa nhập khẩu, buộc doanh nghiệp phải chứng minh được mức độ phát thải thấp, minh bạch chuỗi cung ứng và trách nhiệm với môi trường.
Điều này đồng nghĩa với việc mô hình tăng trưởng dựa trên năng lượng hóa thạch, khai thác tài nguyên và sản xuất thâm dụng carbon đang dần mất đi lợi thế. Trong khi đó, những ngành công nghiệp gắn với năng lượng sạch, công nghệ xanh và vật liệu bền vững lại nổi lên như động lực mới của tăng trưởng.
Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, Tiến sĩ Lê Thái Hà, Giám đốc điều hành của Quỹ VinFuture và Quỹ Vì tương lai xanh (Vingroup) cho rằng, thế giới đang bước vào một giai đoạn tái định nghĩa rất sâu sắc về khái niệm “phát triển công nghiệp”.
“Nếu như thế kỷ XX gắn với công nghiệp hóa nặng, tập trung vào năng suất, quy mô và lợi nhuận, thì từ sau đại dịch Covid-19 và đặc biệt trong thập kỷ 2020, chúng ta đang chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình công nghiệp bền vững và có trách nhiệm, dựa trên nền tảng của công nghệ cao, dữ liệu và năng lượng sạch”, Tiến sĩ Lê Thái Hà nhận định.
Sự chuyển dịch này đang trở thành định hướng chiến lược của nhiều nền kinh tế lớn. Theo báo cáo Industrial Development Report 2024 của United Nations Industrial Development Organization, nhiều quốc gia thuộc nhóm Group of Twenty đã đưa khái niệm “công nghiệp xanh” hoặc “công nghiệp tuần hoàn” vào chiến lược phát triển quốc gia.
Ở cấp độ công nghệ, một khái niệm mới cũng đang nổi lên: Industry 5.0 – mô hình công nghiệp “lấy con người làm trung tâm và hướng tới phát triển bền vững”. Trong mô hình này, công nghệ không chỉ được sử dụng để tăng tốc độ sản xuất hay tự động hóa dây chuyền, mà còn nhằm tăng khả năng phục hồi của hệ thống công nghiệp, giảm phát thải và tạo ra giá trị chia sẻ cho xã hội.
Những thay đổi này phản ánh một nhận thức mới đó là năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong tương lai sẽ không chỉ được đo bằng sản lượng hay chi phí sản xuất, mà còn bằng mức độ bền vững của toàn bộ hệ thống.
Trong lĩnh vực năng lượng vốn là “trái tim” của mọi nền công nghiệp, sự dịch chuyển càng rõ rệt hơn. Trong một báo cáo của International Energy Agency cho thấy đầu tư toàn cầu vào năng lượng sạch, bao gồm năng lượng tái tạo, hệ thống lưu trữ, lưới điện và nhiên liệu xanh, ước tính đạt khoảng 2.000 tỷ USD, cao gấp gần hai lần so với đầu tư vào nhiên liệu hóa thạch.
Sự bùng nổ của các công nghệ như pin lưu trữ, hydro xanh, vật liệu tái chế hay công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon đang mở ra một hệ sinh thái công nghiệp hoàn toàn mới. Không chỉ các chính phủ, mà khu vực doanh nghiệp cũng đang tham gia mạnh mẽ vào quá trình chuyển đổi này.
Doanh nghiệp phải thay đổi
Nếu trước đây các chương trình môi trường thường được đặt trong khuôn khổ trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR), thì hiện nay xu hướng đang thay đổi nhanh chóng. Ngày càng nhiều tập đoàn lớn coi mục tiêu Net Zero là một phần của chiến lược phát triển dài hạn.
Theo Tiến sĩ Lê Thái Hà, một trong những biểu hiện rõ rệt nhất của sự thay đổi này là việc các tập đoàn công nghiệp toàn cầu đang dịch chuyển từ mô hình “efficiency-driven” sang “purpose-driven”.
“Các doanh nghiệp không còn chỉ tập trung tối ưu hiệu suất hay lợi nhuận. Họ kết hợp đổi mới công nghệ với trách nhiệm xã hội và môi trường, đồng thời đặt ra các mục tiêu Net Zero, minh bạch hóa chuỗi cung ứng và cải thiện công bằng lao động trong khuôn khổ ESG”, bà phân tích.
Những tập đoàn công nghiệp lớn như Siemens, Toyota hay Schneider Electric đang đi theo hướng này. Bên cạnh việc đầu tư vào công nghệ xanh, họ cũng tăng cường kiểm soát chuỗi cung ứng để đảm bảo các tiêu chuẩn môi trường và lao động.
Thực tế cho thấy, những doanh nghiệp chậm thích ứng với các tiêu chuẩn mới đang phải đối mặt với nhiều rủi ro. Các quỹ đầu tư lớn ngày càng ưu tiên rót vốn vào các dự án có yếu tố ESG rõ ràng, trong khi người tiêu dùng ở nhiều thị trường phát triển cũng ngày càng quan tâm đến dấu chân carbon của sản phẩm. Trong bối cảnh đó, Net Zero đang trở thành “giấy thông hành” để doanh nghiệp tiếp cận thị trường, nguồn vốn và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tiến sĩ Lê Thái Hà cho rằng điểm thay đổi quan trọng nhất nằm ở nhận thức về vai trò của trách nhiệm xã hội trong phát triển công nghiệp. “Trách nhiệm xã hội không còn là phần phụ trợ của công nghiệp, mà là điều kiện để công nghiệp tồn tại lâu dài. Một doanh nghiệp sản xuất hay một nền công nghiệp muốn phát triển bền vững thì năng lực cạnh tranh không chỉ được đo bằng năng suất hay chi phí, mà còn bằng mức độ tuân thủ đạo đức, cam kết môi trường và tác động tích cực tới con người”, bà nhấn mạnh.
Nhận định này cũng phản ánh xu hướng lớn của kinh tế toàn cầu, công nghệ cao có thể giúp công nghiệp phát triển nhanh hơn, nhưng chỉ khi gắn với trách nhiệm xã hội và môi trường thì sự phát triển đó mới bền vững.
Đối với các nền kinh tế đang phát triển, quá trình chuyển đổi sang Net Zero chắc chắn sẽ đặt ra nhiều thách thức, từ nguồn lực tài chính đến năng lực công nghệ. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị xanh đang hình thành.
Trong dài hạn, sự thay đổi này không chỉ liên quan đến môi trường, mà còn liên quan trực tiếp đến cấu trúc của nền kinh tế toàn cầu. Khi các tiêu chuẩn carbon trở thành “ngôn ngữ chung” của thương mại và đầu tư, những nền kinh tế và doanh nghiệp đi trước trong chuyển đổi xanh sẽ nắm giữ lợi thế cạnh tranh rõ rệt.
Net Zero ngày nay không còn đơn thuần là một cam kết mang tính đạo đức hay trách nhiệm xã hội. Trong nền kinh tế đang tái định hình bởi công nghệ, năng lượng sạch và các tiêu chuẩn phát triển bền vững, nó đã trở thành điều kiện để các quốc gia và doanh nghiệp tồn tại và phát triển trong dài hạn.
Minh Trang
