Tư duy toàn cầu, hành động từ địa phương
Khánh Hòa, vùng đất nổi tiếng với tiềm năng du lịch vượt trội, đang phải đối mặt với thực tế khốc liệt của biến đổi khí hậu. Những trận bão lũ bất thường gần đây là lời nhắc nhở rõ ràng nhất về việc mô hình tăng trưởng truyền thống không còn đủ khả năng chống chịu.
Tỉnh ven biển này đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi tư duy phát triển để đảm bảo sự ổn định và thịnh vượng lâu dài.
Tốt nghiệp tại Đại học Tokyo danh tiếng, doanh nhân Nguyễn Thu Hồng – CEO Công ty Cổ phần Thực phẩm Nha Trang (CARAFOODS) quyết định trở về quê nhà, làm công tác nghiên cứu tại Viện Hải dương học Nha Trang, và khởi sự con đường kinh doanh phụng sự với những sản phẩm từ địa phương Khánh Hoà. Đó là chả cá sạch được làm theo công thức “chuẩn Nhật”, là Enzym từ những loại trái cây bản địa…
Bà Thu Hồng cho rằng, chuyển đổi xanh tại các địa phương không phải là câu chuyện của một vài ngành riêng lẻ, mà còn là khả năng hình thành các chuỗi giá trị xanh liên ngành; từ nông nghiệp và thuỷ sản, du lịch, logistics, xây dựng, dịch vụ và thương mại…
Khi nhắc đến kinh tế tuần hoàn, phần lớn mọi người đều đang lầm tưởng đó chỉ là việc xử lý rác, nhưng thực tế, kinh tế tuần hoàn là hướng đến việc tăng thêm giá trị cho chuỗi vòng đời của sản phẩm.
Nếu tư duy vẫn dừng lại ở mô hình khai thác – tiêu thụ – thải bỏ, thì dù có bao nhiêu dự án được gắn nhãn “xanh”, giá trị vẫn tiếp tục bị thất thoát. Chuyển đổi xanh không bắt đầu từ công nghệ, không bắt đầu từ vốn, mà bắt đầu từ tư duy.
“Kinh tế tuần hoàn không chỉ là giải pháp môi trường mà còn là động lực cốt lõi tạo nên lợi thế cạnh tranh và hệ sinh thái sản phẩm bền vững cho doanh nghiệp. Cao hơn một mô hình kinh tế, đó là sự cam kết và tôn trọng đối với khách hàng cùng hệ sinh thái tự nhiên. Khi chúng ta trân trọng sản phẩm và bảo vệ môi trường, đó cũng chính là lúc ta bảo vệ sự sống của chính mình. Trong vòng lặp tuần hoàn, không có gì gọi là “rác thải”, thay vào đó là cái nhìn về sự quân bình và giá trị tiếp nối của mọi nguồn lực.”
Trong bối cảnh các thị trường lớn trên thế giới như EU, Vương quốc Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc và ASEAN đang ưu tiên mạnh mẽ các chuỗi giá trị xanh, Khánh Hoà đang đứng trước một cơ hội mang tính lịch sử để “bước ra thế giới”. Đây là cơ hội để Khánh Hòa dẫn đầu Việt Nam trong hành trình phát triển bền vững và chống chịu khí hậu.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Diệp, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Khánh Hoà khẳng định: “Hướng tới mục tiêu trở thành Thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030, Khánh Hòa đang khẳng định vị thế đầu tàu về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của cả vùng. Với tiềm năng kinh tế tổng hợp dồi dào cùng đội ngũ doanh nghiệp năng động và cộng đồng khoa học trí tuệ, tỉnh hội tụ mọi điều kiện để bứt phá mạnh mẽ. Trong hành trình đó, kinh tế tuần hoàn được xác định là chìa khóa then chốt để giải quyết bài toán phát triển bền vững của địa phương.”
Để hiện thực hóa lộ trình chuyển đổi xanh, những ngày cuối năm 2025, Hội thảo với chủ đề “Khánh Hòa – Phát triển kinh tế tuần hoàn từ tiềm năng bản địa” đã chính thức được tổ chức. Sự kiện do doanh nhân Nguyễn Thu Hồng khởi xướng, quy tụ đông đảo các chuyên gia đầu ngành trong nước và quốc tế cùng thảo luận về các giải pháp bền vững cho địa phương.
Các chuyên gia đã tập trung nhận diện những tiềm năng bản địa phong phú của Khánh Hoà: từ biển, rừng, nông nghiệp, đến phụ phẩm nông thuỷ sản, và dịch vụ du lịch xanh, bền vững.
Ông Đậu Anh Tuấn – Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đề cao vai trò của Hội thảo trong bối cảnh hiện tại: “Hành trình giải bài toán tăng trưởng xanh và bảo vệ môi trường không còn là trách nhiệm riêng của chính phủ hay các tổ chức, mà đã trở thành sứ mệnh của những con người và doanh nghiệp cụ thể. Khi mỗi cá nhân bình thường đều coi những vấn đề vĩ mô là trách nhiệm của riêng mình, sự thay đổi tích cực mới thực sự bắt đầu. Giải quyết câu chuyện môi trường cũng giống như dời một ngọn núi – không thể thực hiện trong ngày một, ngày hai; nhưng nếu mỗi người cùng chung tay góp một viên đá, chúng ta chắc chắn sẽ dời được ngọn núi đó.”
Bà Hà Thị Hải Yến, giảng viên ngành Kỹ thuật hóa học (Trường Đại học Nha Trang), đồng thời là nhà sáng lập thương hiệu khởi nghiệp T&Y Nha Trang với các sản phẩm chất tẩy rửa tự nhiên và tinh dầu, rất ấn tượng với hội thảo. Theo bà, hội thảo không chỉ là nơi kết nối mà còn mang lại nguồn kiến thức một cách hệ thống và thiết thực nhất về kinh tế tuần hoàn.
Đặc biệt, những câu chuyện kinh nghiệm thực tế từ các quốc gia phát triển đã mở ra những góc nhìn mới cho hành trình khởi nghiệp xanh. Bà Yến nhận định, việc học hỏi cách các nước tiên tiến tối ưu hóa nguồn lực và vận hành hệ thống tuần hoàn là tiền đề quan trọng để các doanh nghiệp trẻ như T&Y Nha Trang chuẩn hóa quy trình sản xuất, hướng tới những giá trị bền vững và thân thiện với môi trường ngay từ tiềm năng bản địa.
“Mặc dù là một doanh nghiệp chưa lớn mạnh, nhưng tôi luôn có suy nghĩ mình phải làm gì đó để tốt cho môi trường và mô hình vận hành của T&Y được tốt hơn. Các doanh nghiệp khởi nghiệp tại Khánh Hoà phải khởi động thôi để tận dụng nguồn nguyên liệu tuyệt vời để làm ra những sản phẩm xanh bảo vệ môi trường biển nói riêng và môi trường nói chung.”
Hội thảo “Khánh Hòa – Phát triển kinh tế tuần hoàn từ tiềm năng bản địa” là một mắt xích quan trọng trong chuỗi chương trình hành động “NetZero Study Tour – GREENLIF NETWORK 2025”, được tài trợ bởi LIF Community Grants – chương trình hỗ trợ uy tín của Học viện Kỹ nghệ Hoàng Gia Anh dành cho các nhà khoa học và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo toàn cầu.
PGS.TS Trần Văn Nam, Chủ tịch Mạng lưới Lãnh đạo Đổi mới sáng tạo UK – Phân nhánh Việt Nam đánh giá, NetZero Study Tour là sáng kiến riêng có và sáng tạo của “CEO truyền cảm hứng” Nguyễn Thu Hồng.
Chương trình không chỉ kết nối tại địa phương Khánh Hoà mà còn có sự cộng hưởng, lan toả tới các đại biểu trên toàn quốc và có tầm khu vực; đồng thời có ý nghĩa quan trọng trong việc kích hoạt và nhân rộng mô hình trong nước cũng như quốc tế.
“Net Zero không còn là câu chuyện riêng của Khánh Hòa mà là mối quan tâm chung của mọi địa phương trong nỗ lực ứng phó với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, điểm sáng lần này chính là cách tiếp cận đầy sáng tạo: không chỉ dừng lại ở kết nối tại địa phương, sự kiện đã tạo nên mạng lưới liên kết chặt chẽ giữa cộng đồng doanh nghiệp trong nước với các chuyên gia kinh tế tuần hoàn hàng đầu đến từ Cộng hòa Liên bang Đức, Malaysia và Thái Lan. Đây là một khởi đầu đầy hứa hẹn, tạo ra sức cộng hưởng mạnh mẽ và lan tỏa những giá trị tích cực cho lộ trình phát triển bền vững.”
NetZero Study Tour quy tụ các startup xanh và những nhà kiến tạo địa phương. Trong suốt hành trình, các doanh nghiệp và chuyên gia sẽ cùng thực hiện các hoạt động cộng đồng thực tiễn như dọn rác bờ biển, trồng cây xanh, và tham quan mô hình kinh tế tuần hoàn thành công do các doanh nghiệp xã hội địa phương điều hành nhằm thay đổi tư duy và góc nhìn về kinh tế tuần hoàn.
Từ một hội thảo đến một hành trình hướng vào bên trong
Tham dự sự kiện tại Khánh Hòa với tư cách vừa là một học viên, vừa là diễn giả chia sẻ về mô hình du lịch C2T, ông Võ Văn Phong, CEO Công ty Truyền thông và Du lịch C2T thừa nhận tâm thế ban đầu của mình rất giản đơn: đến để học hỏi và kết nối. Tuy nhiên, sau hai ngày trải nghiệm thực tế và những buổi thảo luận chuyên sâu, ông nhận ra ra mình đang được dẫn dắt qua những tầng giá trị sâu sắc hơn cả kiến thức thuần túy.
Ông Phong cũng chỉ ra nghịch lý tại địa phương mình. Vĩnh Long có đầy đủ điều kiện để phát triển du lịch với nguồn tài nguyên dừa phong phú, hệ sinh thái sông nước đặc trưng và bản sắc văn hoá miền Tây đậm nét.
Tuy nhiên, du khách vẫn “đến rồi đi”, doanh thu thu về thấp so với tiềm năng; người dân địa phương hưởng lợi chưa tương xứng, và các giá trị kinh tế, tri thức cũng như cảm xúc không được giữ lại tại địa phương.
“Doanh nghiệp chúng tôi đang kiên trì hướng tới các sản phẩm xanh và mục tiêu phát triển bền vững. Trong một hệ sinh thái du lịch với chuỗi cung ứng đa dạng, nếu chỉ đơn độc hành động, chúng ta sẽ rất khó để học hỏi và cùng nhau lớn mạnh. Tôi tìm đến các mạng lưới liên kết với mong muốn cùng mọi người chia sẻ những câu chuyện truyền cảm hứng, từ đó định hình một tư duy đúng đắn. Với C2T, Net Zero Tour không phải là một khẩu hiệu làm du lịch “xanh cho đẹp”. Mục tiêu cốt lõi của chúng tôi là để du lịch không làm tổn thương những nơi nó đi qua, và quan trọng hơn, để các giá trị tích cực thực sự ở lại với người dân địa phương.”
Một triết lý đặc biệt đã được ông Phong đúc kết trong hành trình NetZero Study Tour đó là giá trị không tự nhiên mất đi mà chỉ bị “chảy sai chỗ”. Phát triển kinh tế hay du lịch cũng giống như hơi thở; nếu thở gấp sẽ nhanh kiệt sức, nhưng nếu thở sâu thì sự sống mới bền lâu. Kinh tế tuần hoàn trước hết phải từ bên trong chính mình.
“Với tôi, thách thức lớn nhất chính là sự thấu hiểu. Có những khoảnh khắc, tôi đã tự nghi ngờ chính bản thân mình, tự hỏi liệu con đường mình đang chọn có thực sự đúng đắn? Khi triển khai chương trình “Hướng đến Net Zero Tour” vào năm 2024, tôi đã phải đối mặt với không ít phản ứng trái chiều. Tuy nhiên, tôi nhận ra rằng, việc vượt qua được những nghi ngại nội tại và kiên định mới là điều quan trọng nhất.”
Rời Khánh Hoà với niềm tin yên, ông Phong chia sẻ, kinh tế tuần hoàn, Net Zero sẽ không cứu được ai, nếu con người không học cách quay về hiểu mình – giữ giá trị và sống tử tế. Cũng như cách mà Công ty C2T đang vận hành, không phải để làm “du lịch xanh cho đẹp” mà để “vá” những chỗ giá trị bị rò rỉ, từ con người, tri thức đến cảm xúc. Bởi làm kinh tế mà quên giữ giá trị, chẳng khác nào như xách nước bằng cái rổ…
Kinh tế tuần hoàn “tỉnh thức”
Bà Cao Thị Cẩm Nhung, nhà sáng lập thương hiệu Lemit Foods đến từ Cần Thơ, chia sẻ một góc nhìn sâu sắc về hành trình nông nghiệp xanh: Với những người làm nông nghiệp bền vững và theo đuổi mô hình kinh tế tuần hoàn, trước hết tâm thế phải thực sự “tròn đầy”. Đó là một sự trọn vẹn trong tư duy, lòng kiên trì và niềm tin vào giá trị bản địa.
Chính tâm thế ấy đã dẫn dắt cơ duyên đưa trái mít miền Tây mang theo “ước mơ xanh”. Từ những trái mít non dân dã, Lemit Foods đã sáng tạo nên một hệ sinh thái sản phẩm chế biến sâu từ pa tê mít, chả mít thát lát, bánh phồng, đến snack và đặc biệt là dòng thịt thực vật.
Trong chuỗi kinh tế tuần hoàn mà bà Nhung gây dựng, không có gì bị bỏ phí. Mỗi công đoạn chế biến đều hướng tới việc tối ưu hóa giá trị tài nguyên, biến phụ phẩm thành sản phẩm có giá trị cao, tạo nên một vòng lặp bền vững.
Bởi làm kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện của kỹ thuật hay lợi nhuận, mà là cách chúng ta trả ơn đất mẹ bằng sự tử tế và sáng tạo, đưa nông sản Việt vươn xa trong hình hài mới, xanh hơn và nhân văn hơn.
“Làm thế nào để giữ được giá trị cốt lõi 3 Xanh, đó là xanh trong sản xuất, xanh trong kinh doanh và xanh đối với xã hội. Trong quá trình sản xuất, chúng tôi cố gắng hạn chế lượng phát thải ra ngoài môi trường và tận dụng nguồn phụ phẩm trong quá trình canh tác của người nông dân. Trong chương trình NetZero Study Tour, tôi cũng nhận ra rằng, kinh tế tuần hoàn phải bắt đầu từ sự “tỉnh thức” của doanh nghiệp, và đặc biệt là làm thế nào để giữ được “ngọn lửa” ý chí cho doanh nghiệp.”
Trên “chuyến xe kinh tế tuần hoàn”, bà Cẩm Nhung luôn mang theo hình ảnh con thuyền chở đầy mít – ước mơ xanh của Lemit Foods từ quê hương Cần Thơ. Con thuyền ấy không chỉ chở sản vật của đất mẹ miền Tây, mà còn chở theo khát vọng về một vòng đời mới cho nông sản. Khi hiểu đúng quy luật của đất trời và làm đúng bằng cái tâm tử tế, khi vòng lặp của lòng biết ơn được thiết lập, vòng lặp của kinh tế cũng tự khắc vận hành bền vững.
Điểm khác biệt đầy ấn tượng của hành trình này không chỉ ở kiến thức vĩ mô, mà còn ở trải nghiệm thực chứng, khi các nhà khởi nghiệp được trực tiếp thực hành lối sống xanh.
Tại Khu bảo tồn văn hóa Trầm hương Hoàng Trầm, những bàn tay khởi nghiệp đã cùng nhau vun gốc cho những cây dó bầu. Đây là điểm đến hiếm hoi giới thiệu trọn vẹn “vòng đời” của trầm hương: từ khâu ươm giống, chăm sóc, kỹ thuật tạo trầm cho đến nghệ thuật chế tác và văn hóa thưởng trầm tinh tế.
Chia sẻ về tâm huyết bảo tồn di sản, ông Phạm Tuấn Anh, nhà sáng lập Trầm Hương Hoàng Trầm khẳng định vị thế của địa phương: “Khánh Hòa vốn là xứ trầm hương. Chúng ta cần phát huy tối đa lợi thế sẵn có để đưa thương hiệu sản vật đặc trưng này giới thiệu rộng rãi đến bạn bè trong nước và quốc tế. Không chỉ dừng lại ở kinh doanh, đơn vị đã đầu tư nghiên cứu sâu rộng về việc trồng rừng dó bầu để tạo nguồn nguyên liệu bền vững. Chiến lược này nhằm mục tiêu kép: vừa hạn chế tình trạng xâm hại rừng tự nhiên, vừa góp phần cải thiện môi trường và cung cấp oxy. Mỗi cái cây được trồng lên hôm nay chính là Net Zero của tương lai”.
Hành trình chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn không chỉ đòi hỏi nỗ lực tự thân của doanh nghiệp mà còn cần một hệ sinh thái chính sách đồng bộ. Đó là lý do vì sao tại NetZero Study Tour, Bộ Chỉ số Xanh cấp tỉnh (PGI) trở thành tâm điểm chú ý của cộng đồng khởi nghiệp xanh. PGI được xây dựng dựa trên khảo sát thực tế từ hơn 10.000 doanh nghiệp cùng các dữ liệu khách quan. Vậy PGI đang mở ra những cơ hội và thách thức nào cho lộ trình phát triển bền vững?
“Chỉ số xanh” của sự đồng lòng
Trao đổi về ý nghĩa của PGI, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Giám đốc PGI nhấn mạnh rằng việc phát triển kinh tế xanh và bảo vệ môi trường cần được nhìn nhận từ lăng kính của chính các nhà kinh doanh. Ông khẳng định:
“Chúng ta phải hướng tới phát triển bền vững và bảo vệ môi trường song hành với việc phát triển kinh tế, chứ không phải việc bảo vệ môi trường hay chuyển đổi xanh theo hướng bảo tồn, đứng yên. PGI là “tiếng nói” của các doanh nghiệp đánh giá về quản trị môi trường cấp địa phương. Tại sao là cấp địa phương? Bởi đây là một cấp rất quan trọng trong bộ máy hành chính và chính trị ở Việt Nam. Nếu như việc ban hành chính sách là quan trọng thì chúng tôi cho rằng là việc thực thi chính sách còn quan trọng hơn.”
Khi so sánh với Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), ông Tuấn đánh giá PGI là sự bổ trợ cần thiết và không thể tách rời. Nếu PCI đo lường mức độ thông thoáng và chuyên nghiệp của môi trường đầu tư, thì PGI tập trung vào chất lượng quản trị môi trường.
Ông nhận định, quản trị địa phương giai đoạn tới không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm thủ tục hay hỗ trợ chủ động, mà yếu tố “xanh” đã trở thành nội dung đặc biệt quan trọng. Giới đầu tư quốc tế, nhất là các tập đoàn công nghệ cao, hiện đang đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe về môi trường kinh doanh xanh khi lựa chọn điểm đến đầu tư.
Đáng chú ý, áp lực từ chuỗi sản xuất kinh doanh toàn cầu cũng là đòn bẩy quan trọng. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam khi hợp tác quốc tế bắt buộc phải tuân thủ các tiêu chuẩn xanh toàn cầu để có thể tham gia vào chuỗi cung ứng. Điều này biến nhu cầu phát triển bền vững trở thành ưu tiên hàng đầu của cả chính quyền lẫn doanh nghiệp.
Dù đạt được những kết quả bước đầu, việc xây dựng và triển khai PGI vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Ông Tuấn chia sẻ, Xây dựng Chỉ số xanh cấp tỉnh (PGI) là một thách thức không nhỏ, bởi việc định lượng và thống kê các tiêu chí xanh tương đối phức tạp, đa dạng với các địa bàn khác nhau.
Thực tế, các vấn đề về môi trường và biến đổi khí hậu mà Hà Nội hay TP.HCM phải đối mặt hoàn toàn khác biệt so với các địa phương khác. Bên cạnh sự khác thù địa phương, đặc tính của cộng đồng doanh nghiệp tại mỗi khu vực cũng rất khác nhau.
Thách thức còn đến từ sự thay đổi của hệ thống văn bản pháp luật, đòi hỏi bộ chỉ số phải liên tục cập nhật. Ông Tuấn phân tích: “Bên cạnh đó, một thách thức lớn đối với nhóm nghiên cứu PGI chính là chất lượng dữ liệu đầu vào. Ngoài khảo sát từ doanh nghiệp, chúng tôi cần khai thác thêm nguồn dữ liệu có sẵn từ các Bộ ngành và các tổ chức. Tuy nhiên, do sự nghèo nàn, chưa đồng bộ và độ phủ thông tin của dữ liệu còn hạn chế, nên cũng là trở ngại lớn. Đây là bài toán mà thời gian tới chúng tôi phải vượt qua trong thời gian tới. Để có những hành động thực sự – chúng ta cũng cần phải có những dữ liệu kịp thời, thân thiện.”
PGI là công cụ quan trọng giúp Việt Nam thể chế hoá quản trị môi trường, tăng minh bạch, thúc đẩy cạnh tranh và hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng bền vững – thích ứng khí hậu – hội nhập quốc tế. Ông Tuấn nhấn mạnh, thành công của Chỉ số Phát triển Xanh không thể thiếu sự đồng lòng, sự quyết tâm chính trị, phối hợp liên ngành, và sự tham gia của doanh nghiệp – xã hội để tiến tới một Việt Nam xanh và bền vững.
Trong bối cảnh ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên đang trở thành bài toán sống còn trên toàn cầu, kinh tế tuần hoàn không còn là một lựa chọn mà đã trở thành con đường bắt buộc để phát triển bền vững. Với Việt Nam, việc chuyển mình sang mô hình kinh tế tuyến tính sang mô hình kinh tế tuần hoàn đòi hỏi những bước đi chiến lược và sự học hỏi từ các mô hình thành công trên thế giới.
Đâu là điểm “chạm”?
Theo PGS. TS. Mohd Zamri Ibrahim (Đại học Malaysia Pahang Al-Sultan Abdullah, Malaysia đang thực hiện một chuyển đổi lớn từ mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống (khai thác – sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ) sang kinh tế tuần hoàn. Chính phủ Malaysia xác định đây là con đường bắt buộc để đảm bảo phát triển bền vững lâu dài và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế trước biến đổi khí hậu và khủng hoảng tài nguyên.
Trong Kế hoạch Phát triển Malaysia lần thứ 12 (2021–2025), “Thúc đẩy Kinh tế Tuần hoàn” chính thức được xác lập là Đột phá chiến lược số 8. Để hiện thực hóa điều này, ngày 23/8/2023, Hội đồng Kinh tế Tuần hoàn Quốc gia (NCEC) đã được thành lập, đóng vai trò là “nhạc trưởng” điều phối các sáng kiến, kết nối các Bộ ngành và khu vực tư nhân trên toàn quốc.
Điểm độc đáo trong kinh nghiệm của Malaysia chính là sự triển khai đồng bộ trên nhiều cấp độ, tạo ra một hệ sinh thái tuần hoàn bền chặt, bao gồm Cấp quốc gia, Cấp bang và địa phương, Trường Đại học – những “Phòng thí nghiệm sống”.
Dù đã có lộ trình rõ ràng, diễn giả cũng thẳng thắn chỉ ra những “điểm nghẽn” mà Malaysia đang đối mặt. Tình trạng đô thị hóa nhanh chóng khiến lượng rác thải dự báo sẽ đạt mức nghiêm trọng vào năm 2035. Hạ tầng xử lý chưa đồng bộ, nhận thức cộng đồng còn ở mức trung bình và chi phí đầu tư ban đầu cao là những bài toán mà chính phủ đang nỗ lực tháo gỡ.
PGS. TS. Mohd Zamri Ibrahim chia sẻ: “Malaysia và Việt Nam đều đang đối mặt với lượng rác thải rất lớn, nhưng mỗi quốc gia lại sở hữu những công nghệ tái chế và tái sử dụng khác nhau. Tôi nghĩ rằng, đối với những loại rác thải tại Việt Nam mà công nghệ trong nước chưa xử lý tối ưu được, chúng ta có thể chuyển sang Malaysia để xử lý và chuyển đổi thành sản phẩm có giá trị kinh tế hơn; và ngược lại. Đây chính là điểm chạm ý nghĩa để hai nước cùng hợp tác thông qua việc chia sẻ công nghệ tái chế, tái sử dụng và quản lý nguyên vật liệu một cách có trách nhiệm.”
Để giải quyết vấn đề này, Malaysia đề xuất lộ trình 4 trụ cột cho giai đoạn tiếp theo, đó là Luật hóa (Xây dựng Luật Kinh tế tuần hoàn cấp quốc gia); Trách nhiệm doanh nghiệp (Cụ thể hóa cơ chế trách nhiệm mở rộng – EPR đối với mọi ngành sản xuất); Trao quyền cộng đồng (Thúc đẩy mạnh mẽ phân loại rác tại nguồn và thực hành 3R (Reduce – Reuse – Recycle); Hạ tầng (Đầu tư mạnh cho các bãi chôn lấp hiện đại và nhà máy tái chế công nghệ cao).
Mô hình triển khai đa tầng của Malaysia – nơi mà mỗi cá nhân, mỗi trường đại học và mỗi doanh nghiệp đều thấy được vai trò của mình – chính là bài học quý giá cho các địa phương tại Việt Nam đang bắt đầu hành trình chuyển đổi xanh.
Giáo sư Benedikt, Hans-Peter – Trường Đại Học Phát Triển Bền Vững Eberswalde (Cộng Hòa Liên Bang Đức) chỉ ra, dữ liệu phát thải toàn cầu từ năm 1990-2019 cho thấy sự bất bình đẳng về carbon trong nội bộ các quốc gia hiện nay vượt quá sự bất bình đẳng giữa các quốc gia, với 10% dân số giàu nhất toàn cầu chịu trách nhiệm cho 50% lượng khí thải, và 1% người giàu nhất có liên quan đến 1,3 triệu ca tử vong do biến đổi khí hậu.
Theo Giáo sư Benedikt, để phát triển kinh tế tuần hoàn, Chính phủ cần chú trọng xây dựng chính sách cho các giải pháp xanh thực thụ và thiết lập cơ chế hỗ trợ những ý tưởng sáng tạo. Ông thẳng thắn chỉ ra rằng các chính trị gia thường nhìn nhận tăng trưởng theo tư duy truyền thống là tối đa hóa lợi nhuận, nhưng lợi nhuận không nên là mục tiêu duy nhất.
“Nền kinh tế cốt yếu phải phục vụ xã hội. Với những mô hình hướng tới lợi ích cộng đồng, Chính phủ cần có các chương trình hỗ trợ cụ thể cho doanh nghiệp xã hội, ví dụ như ưu đãi thuế, để thúc đẩy một nền kinh tế nhân văn hơn. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm quốc tế như hệ thống “tích điểm xanh” (tích điểm kinh tế tuần hoàn) của Malaysia để tạo động lực thực tế cho doanh nghiệp.”
Đánh giá về nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, Giáo sư Benedikt bày tỏ sự ấn tượng khi thấy nhiều người đã coi chuyển đổi xanh là vấn đề sống còn. Tuy nhiên, ông cho rằng những ý tưởng hay và sự tâm huyết hiện tại vẫn là chưa đủ. Ông dẫn chứng từ những vấn đề nhức nhối như rác thải nhựa hay tỷ lệ tái chế để khẳng định Việt Nam vẫn còn rất nhiều việc phải làm.
Khi nói về lộ trình chuyển đổi, Giáo sư Benedikt khẳng định giáo dục và sự hỗ trợ dành cho doanh nhân là cần thiết, nhưng điểm mấu chốt nằm ở chính cộng đồng: “Tôi nhìn thấy rất nhiều dư địa để các doanh nghiệp Việt Nam có thể vừa làm kinh doanh tốt, phục vụ xã hội, mà vẫn đảm bảo được lợi nhuận. Bạn có thể bắt đầu ngay ngày mai mà không cần đợi các quy định của Chính phủ. Chính sách là quan trọng, nhưng hành động của mỗi cá nhân ngay ngày mai mới là điều quyết định.”
Phong cách sống Net Zero, ở tầng sâu nhất, có lẽ không phải là một danh sách những việc “nên làm” hay “cấm làm” để bảo vệ môi trường. Đó là một hành trình quay về bên trong. Gốc rễ của hành trình này chính là sự Tỉnh thức. Mời các bạn cùng lắng nghe cảm nhận của tác giả Đinh Hạ Lý – CEO Công ty cổ phần nông sản Thực phẩm sạch Tây Bắc sau khi “chạm” vào hành trình Net Zero.
Muốn cứu Trái Đất, đừng quên đối xử tử tế với chính mình
Trước khi bắt đầu hành trình, nhiều người trong chúng tôi nghĩ Net Zero là chuyện của biểu đồ, chỉ số và báo cáo dày cộp. Sau chuyến NetZero Study Tour – Khánh Hòa, chúng tôi mới hiểu: Net Zero cũng có mùi trầm, có vị mặn của gió biển, có cảm giác đất ấm dưới bàn tay và cả… cơn buồn ngủ rất đáng yêu khi ngồi thiền.
Kinh tế tuần hoàn, nghe thì tưởng cao siêu, nhưng ở đây nó được kể bằng những câu chuyện rất đời. Như câu chuyện về chỉ số PGI – thay vì là mấy con số nghiêm nghị, lại trở thành lời nhắc nhẹ nhàng rằng: Một địa phương phát triển bền vững là nơi doanh nghiệp được tôn trọng, môi trường được lắng nghe, và tương lai không bị “vay mượn” quá tay từ con cháu mai sau.
Rồi chúng tôi gặp trầm hương – thứ hương thơm không vội vàng. Ở Khu Bảo tồn Văn hoá trầm hương Hoàng Trầm, trầm không được sinh ra từ sự nóng vội hay khai thác tận cùng, mà từ kiên nhẫn, hiểu đất và hiểu cây. Khi tự tay trồng cây dó bầu, nhiều người trong đoàn chợt nhận ra: làm kinh tế xanh không cần phải “anh hùng”, chỉ cần đủ chậm để không làm tổn thương đất.
Bữa ăn tại Nhà hàng Nha Trang Xưa cũng là một bài học về tuần hoàn. Dưới sự dẫn dắt của chị Nguyễn Thị Ngọc Ánh – CEO kiêm Founder, mỗi món ăn đều có nguồn gốc rõ ràng, ít phô trương nhưng nhiều chiều sâu. Ở đó, người ta không nói nhiều về Chỉ số ESG (môi trường – xã hội – quản trị), nhưng lại làm đúng tinh thần ESG một cách tự nhiên đến mức… chẳng cần gắn nhãn.
Có một khoảng lặng rất khác khi chúng tôi ngồi xuống hành thiền cùng chị Thu Hồng – CEO Công ty Cổ phần thực phẩm Cam Ranh – người khởi xướng hành trình này tại Khánh Hoà. Không ai bị ép phải “giác ngộ”. Chỉ là thở, ngồi, và phát hiện ra rằng tâm trí mình cũng phát thải… khá nhiều. Net Zero lúc này không còn là câu chuyện môi trường, mà trở thành câu chuyện giảm phát thải lo âu, giảm tiêu thụ căng thẳng, tăng tái tạo năng lượng bên trong.
Và rồi có biển. Có đất. Có cơ thể. Bài tập sức khỏe do Bác sĩ dinh dưỡng Kiều Hải hướng dẫn không hề phức tạp, nhưng đủ để chúng tôi cảm nhận rõ ràng: đất ấm thật, biển mát thật, và cơ thể mình thì lâu rồi mới được lắng nghe một cách tử tế như vậy. Hóa ra, chăm sóc sức khỏe cũng là một phần của Net Zero – vì một cơ thể kiệt quệ thì khó mà yêu Trái Đất lâu dài.
Điều đọng lại sau chuyến đi không phải là một danh sách hoạt động, mà là một cảm giác rất chung: NetZero không phải là gánh nặng. Kinh tế tuần hoàn không phải là khẩu hiệu. Và phát triển bền vững không cần phải căng thẳng.
Hành trình Net Zero đã mang đến một trải nghiệm nơi người ta được học, được cười, được chạm đất, được hít thở cùng biển, và được nhắc rằng: Muốn cứu Trái Đất, trước hết đừng quên đối xử tử tế với chính mình./.
Hồng Lĩnh
