Theo báo cáo mới nhất từ Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) nhân Ngày Quốc tế Không rác thải (30/3), thế giới đang lãng phí khoảng 1 tỉ tấn thực phẩm mỗi năm, tương đương gần 1/5 tổng lượng thực phẩm dành cho người tiêu dùng. Sự lãng phí này không chỉ là vấn đề đạo đức khi 783 triệu người vẫn đang đối mặt với nạn đó đói, mà còn là một thất bại về kinh tế và môi trường.
Thất thoát thực phẩm đóng góp tới 10% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, gấp gần 5 lần so với toàn ngành hàng không. Đáng chú ý, hiện chỉ mới có 21 quốc gia đưa việc giảm thất thoát và lãng phí thực phẩm vào Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) theo khung hiệp định khí hậu, bất chấp dấu chân phát thải khổng lồ của loại rác này.
Nghịch lý hệ thống và thay đổi từ dĩa ăn
Dữ liệu thực tế cho thấy nhân loại đang sản xuất đủ lượng ngũ cốc để nuôi sống hơn 1,5 lần dân số thế giới (đạt khoảng 2,84 tỉ tấn) nhưng sự kém hiệu quả hệ thống vẫn tồn tại dai dẳng. Tại các khu vực có khí hậu nóng ẩm, nhiệt độ cao làm gia tăng tổn thất trong quá trình chế biến, lưu kho và vận chuyển. Điển hình như tại Bangladesh, lãng phí thực phẩm đã tăng 32% so với năm 2021 do hạ tầng chuỗi cung ứng lạnh gần như không tồn tại.
Tại Việt Nam, rác thực phẩm chiếm hơn 50% tổng lượng rác thải sinh hoạt tại các đô thị lớn như Hà Nội và TPHCM. Việc đổ chung rác thực phẩm vào túi nilon để chôn lấp không chỉ gây ô nhiễm mùi, rỉ rác mà còn phát thải trung bình 2,5 – 4,5 kg CO2eq (đơn vị đo lượng khí thải nhà kính) cho mỗi kg rác hữu cơ, theo thông tin tử dự án “Green Hero Solution – Mô hình tuần hoàn cho hệ thống nông nghiệp và lương thực thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam” vừa ra mắt giữa tháng 3 vừa qua tại TPHCM.
Sự chuyển dịch sang mô hình thực phẩm tuần hoàn không còn là lựa chọn mang tính hình thức mà đã trở thành mệnh lệnh kinh tế. Nghiên cứu chỉ ra rằng, với mỗi đô la doanh nghiệp đầu tư vào việc giảm thất thoát và lãng phí thực phẩm, họ thường nhận lại được lợi nhuận đáng kể từ việc tiết kiệm chi phí vận hành.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với các quốc gia đang phát triển, nơi tình trạng nghèo đói và bất bình đẳng đang bị đào sâu bởi những tổn thất lớn trong chuỗi cung ứng thực phẩm. Việc giải quyết lãng phí thực phẩm chính là giải pháp khí hậu hiệu quả nhất về mặt chi phí, đòi hỏi sự thay đổi tư duy từ “quản lý rác” sang “thiết kế quy trình không tạo ra rác”.
Thực chứng từ các mô hình khép kín tại Việt Nam
Trong bối cảnh đó, một số doanh nghiệp tại Việt Nam đã chủ động tích hợp kinh tế tuần hoàn vào cốt lõi vận hành để tạo lợi thế cạnh tranh. Tại Silk Sense Hoi An River Resort (Đà Nẵng), chiến lược “không rác thải nhựa” được thực hiện đồng bộ từ khu vực vận hành đến phòng khách. Doanh nghiệp này đã đầu tư máy móc để xử lý rác thải hữu cơ từ bếp ăn ngay tại chỗ, biến chúng thành phân bón trong vòng 24 giờ. Nguồn phân hữu cơ này được quay vòng để chăm sóc vườn rau hữu cơ của resort, nơi cung cấp ngược lại các loại rau củ tươi cho bếp ăn.
Mô hình này giúp Silk Sense tiết kiệm trực tiếp chi phí mua phân bón và phí dịch vụ xử lý rác thải. Ở góc độ năng lượng, việc lắp đặt hệ thống điều hòa chuyển đổi nhiệt thải thành nước nóng đã giúp resort cắt giảm 20% chi phí điện năng mỗi năm.
Tương tự, mô hình “Back to Basic” (tạm dịch trở về nguyên bản) tại nhà hàng The Field (Hội An) cho thấy sự tỉ mỉ trong việc quản trị tài nguyên tự thân. Theo tài liệu kỹ thuật của đơn vị này, quy trình vận hành theo vỏng tròn khép kín: Ủ phân – Trồng trọt – Thu hoạch – Chế biến. Hệ thống grow bed (khay trồng) tại đây được nuôi dưỡng bởi nguồn nước mưa thu gom từ mái nhà hàng và nước từ cánh đồng lúa không hóa chất, sau khi đã đi qua hệ thống ao lọc sinh thái với các loài thủy sinh tự nhiên.
Việc tự chủ nguồn phân bón từ rác nhà bếp và phụ phẩm nông nghiệp giúp nhà hàng kiểm soát tuyệt đối chất lượng nguyên liệu, từ đó tạo ra những bữa ăn có “vị sâu” – giá trị cốt lõi giúp doanh nghiệp bám rễ sâu vào niềm tin của thực khách mà không cần phụ thuộc vào quảng cáo rầm rộ.
Tính tuần hoàn còn lan tỏa sang các giải pháp vật liệu thay thế và sự kết nối mạng lưới đô thị. Tại Phú Yên, kỹ sư Nguyễn Văn Tuyến đã dùng công nghệ ép nhiệt biến lá tra (nho biển) – loại cây chắn gió phổ biến ven biển miền Trung thành những chiếc chén, dĩa có vân lá tự nhiên, có thể tái sử dụng nhiều lần và tự phân hủy hoàn toàn. Trong khi đó, dự án “Green Hero Solution” vừa ra mắt tại TPHCM lại hướng đến bài toán quy mô lớn hơn: kết nối ngân hàng thực phẩm và doanh nghiệp để tách 300 tấn rác hữu cơ khỏi bãi chôn lấp, sản xuất 40 tấn phân compost phục vụ nông nghiệp đô thị. Các mô hình này chứng minh rằng “xanh hóa” không phải là làm từ thiện, mà là quản trị hiệu quả nguồn lực và giảm thiểu rủi ro trước sự biến động của giá năng lượng và nguyên liệu đầu vào.
Kinh tế tuần hoàn trong hệ thống lương thực tại Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển mình. Tuy nhiên, để những “ốc đảo” bền vững không còn đơn độc, cần một mạng lưới liên kết chặt chẽ hơn giữa chính sách, hạ tầng xử lý rác thải đô thị và ý thức tiêu dùng. Khi rác thực phẩm được nhìn nhận đúng giá trị là một loại tài sản thay vì gánh nặng, chúng ta không chỉ giải quyết được vấn nạn ô nhiễm mà còn bảo vệ được giá trị kinh tế bền vững của dĩa ăn Việt Nam trong kỷ nguyên biến động.
Nhân Tâm
