REC: Từ công cụ xác nhận đến sản phẩm giao dịch
Đây là nội dung được công bố trong Báo cáo Rà soát, đánh giá & đề xuất các nội dung liên quan đến chứng chỉ Năng lượng tái tạo (REC) và triển khai thị trường REC được thực hiện bởi Dự án Thúc đẩy Chuyển dịch ngành Năng lượng tại Việt Nam (TEV) do Bộ Hợp tác Kinh tế và Phát triển Liên bang Đức (BMZ) tài trợ, triển khai bởi Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ).
Báo cáo cho biết, khi yêu cầu giảm phát thải ngày càng tác động đến hoạt động sản xuất và xuất khẩu, nhu cầu chứng minh nguồn gốc năng lượng đang trở thành vấn đề quan trọng đối với doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, chứng chỉ năng lượng tái tạo (Renewable Energy Certificate – REC) được xem là công cụ xác nhận thuộc tính năng lượng tái tạo của điện năng được sản xuất.
Về nguyên tắc, một REC tương ứng với thuộc tính năng lượng tái tạo của 1 MWh điện. Chứng chỉ giúp doanh nghiệp chứng minh việc sử dụng điện từ nguồn tái tạo theo các tiêu chuẩn áp dụng, qua đó hỗ trợ thực hiện cam kết môi trường và báo cáo phát triển bền vững.
Cần phân biệt REC với tín chỉ carbon. REC xác nhận thuộc tính năng lượng tái tạo của điện năng, trong khi tín chỉ carbon đại diện cho lượng phát thải khí nhà kính được giảm thiểu hoặc loại bỏ theo phương pháp luận tương ứng. Hai công cụ có thể bổ trợ cho chiến lược giảm phát thải, nhưng không mặc nhiên thay thế cho nhau.
Tại Việt Nam, các hệ thống chứng chỉ quốc tế như I-REC đã được sử dụng để xác nhận thuộc tính năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, việc phát triển một thị trường REC có khung quản lý thống nhất vẫn đặt ra yêu cầu hoàn thiện quy định về đăng ký, phát hành, chuyển nhượng và sử dụng chứng chỉ.
Để thị trường REC vận hành hiệu quả, trước hết cần xác định rõ điều kiện tham gia, tiêu chuẩn chứng nhận, phương pháp xác minh sản lượng điện và trách nhiệm của các bên liên quan.
Dữ liệu về nguồn phát, sản lượng điện và quyền sở hữu thuộc tính năng lượng phải được ghi nhận, kiểm tra và đối soát đáng tin cậy. Đồng thời, cần có hệ thống theo dõi toàn bộ vòng đời chứng chỉ, từ phát hành đến chuyển nhượng và hủy bỏ, nhằm ngăn ngừa tình trạng một thuộc tính năng lượng tái tạo bị sử dụng nhiều lần cho các tuyên bố khác nhau.
Định hướng xây dựng cơ chế pháp lý cho REC cũng được đặt ra trong quá trình hoàn thiện chính sách điện lực. Theo nội dung dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực được đề cập trong các tài liệu chính sách, REC được định hướng là chứng nhận điện tử xác nhận thuộc tính năng lượng tái tạo của 1 MWh điện, có thể giao dịch, chuyển nhượng và sử dụng độc lập với hoạt động mua bán điện. Nguyên tắc mỗi chứng chỉ chỉ được sử dụng một lần là cơ sở quan trọng để bảo đảm tính toàn vẹn của thị trường.
Tạo thêm giá trị cho dự án năng lượng tái tạo
Nếu được thiết kế phù hợp, thị trường REC có thể tạo thêm nguồn thu bên cạnh doanh thu bán điện của các dự án điện gió, điện mặt trời và các nguồn điện tái tạo đủ điều kiện. Giá trị chứng chỉ phụ thuộc vào cung cầu, tiêu chuẩn áp dụng, khả năng truy xuất và nhu cầu thực tế của bên mua.
Ở phía tiêu thụ, REC giúp doanh nghiệp có thêm công cụ chứng minh việc sử dụng năng lượng tái tạo, đặc biệt đối với những đơn vị tham gia chuỗi cung ứng quốc tế hoặc chịu yêu cầu báo cáo môi trường từ khách hàng, đối tác.
Tuy nhiên, REC không thay thế việc đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, nâng cao hiệu suất sử dụng điện hay trực tiếp mua điện tái tạo. Giá trị của chứng chỉ phụ thuộc đáng kể vào độ tin cậy của hệ thống xác minh và mức độ phù hợp với tiêu chuẩn báo cáo mà doanh nghiệp áp dụng.
Do đó, việc cho phép giao dịch mới chỉ là điều kiện ban đầu. Thị trường cần cơ chế xác định giá trị minh bạch, quy trình quản lý rõ ràng và hệ thống giám sát đủ hiệu quả để tạo niềm tin cho cả bên mua lẫn bên bán.
Thị trường REC cần được phát triển đồng bộ với quá trình hoàn thiện thị trường điện, mở rộng nguồn năng lượng tái tạo và thúc đẩy cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Trong đó, cần phân định rõ vai trò của từng công cụ: DPPA liên quan đến hoạt động mua bán điện theo quy định, còn REC xác nhận thuộc tính năng lượng tái tạo. Việc kết hợp hai cơ chế phải bảo đảm rõ ràng về quyền sở hữu và sử dụng thuộc tính môi trường.
Về dài hạn, một thị trường REC minh bạch có thể tăng khả năng kết nối giữa các nhà sản xuất điện tái tạo và doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng năng lượng xanh, đồng thời tạo thêm động lực kinh tế cho đầu tư năng lượng sạch.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Việt Nam cần xây dựng lộ trình triển khai phù hợp, hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế đăng ký và xác minh, cũng như quy trình giám sát và công nhận chứng chỉ. Đây là những điều kiện quyết định khả năng mở rộng thị trường và tạo giá trị thực chất cho các giao dịch điện xanh.
Nhìn tổng thể, phát triển thị trường REC không chỉ là câu chuyện về một loại chứng chỉ, mà còn là bước đi nhằm nâng cao tính minh bạch và giá trị kinh tế của năng lượng tái tạo. Khi thể chế, tiêu chuẩn và cơ chế giao dịch được hoàn thiện đồng bộ, REC có thể trở thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện mục tiêu năng lượng xanh, góp phần thúc đẩy chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam.
Phương Thảo
