Cú sốc nguồn cung chưa từng có và áp lực giảm cầu toàn cầu
Thị trường năng lượng toàn cầu đang trải qua một trong những cú sốc nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại khi cuộc xung đột giữa Mỹ – Israel và Iran làm gián đoạn nguồn cung trên diện rộng. Các cuộc tấn công vào tàu vận tải tại khu vực vịnh Ba Tư đã khiến hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz – tuyến vận tải chiến lược trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí hóa lỏng toàn cầu – bị gián đoạn nghiêm trọng. Trong khi đó, các đòn đánh vào hạ tầng năng lượng trong khu vực tiếp tục làm dấy lên lo ngại về sự suy giảm nguồn cung kéo dài.
Trong bối cảnh đó, giá dầu Brent đã vượt mốc 100 đô la/thùng lần đầu tiên kể từ năm 2022 và duy trì ở mức cao trong nhiều ngày, kéo theo chi phí của các sản phẩm năng lượng tinh chế như dầu diesel và nhiên liệu máy bay tăng mạnh.
Hệ quả là chi phí vận tải, logistics và sản xuất leo thang, nhanh chóng lan sang giá tiêu dùng và làm gia tăng áp lực lạm phát tại nhiều nền kinh tế. Điều này cho thấy năng lượng không còn là một yếu tố đầu vào ổn định, mà đang trở thành một biến số rủi ro có khả năng gây tác động dây chuyền tới toàn bộ nền kinh tế toàn cầu.
Theo nhận định của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), thế giới đang đối mặt với “mối đe dọa an ninh năng lượng toàn cầu lớn nhất trong lịch sử”. Tổng giám đốc IEA Fatih Birol cảnh báo mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng hiện nay có thể “lớn hơn cả cú sốc dầu mỏ thập niên 1970”, do quy mô gián đoạn và mức độ phụ thuộc sâu rộng của nền kinh tế hiện đại vào năng lượng.
Trong bối cảnh đó, các biện pháp phía cung như xả kho dự trữ chiến lược – dù đã lên tới khoảng 400 triệu thùng – bị đánh giá là chỉ có thể giảm bớt áp lực trong ngắn hạn. Khi nguồn cung có nguy cơ bị gián đoạn trong thời gian dài do hạ tầng năng lượng bị phá hủy, bài toán đặt ra không chỉ là làm sao để tăng cung, mà còn là giảm cầu như thế nào để tái cân bằng thị trường.
“Thị trường đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng… những gì không có thì không thể tiêu thụ”, bà Natasha Kaneva, chuyên gia của JP Morgan, nhận định. Quan điểm này phản ánh thực tế rằng trong một cú sốc nguồn cung lớn, giá cả sẽ tăng đến mức buộc nhu cầu phải tự điều chỉnh. Điều này cũng buộc các quốc gia phải có một bước chuyển quan trọng trong tư duy điều hành: từ phản ứng thụ động trước biến động giá sang chủ động điều chỉnh hành vi tiêu dùng năng lượng ở cấp độ toàn xã hội.
Những giải pháp tức thời: Làm việc tại nhà, hạn chế di chuyển
Trong ngắn hạn, các biện pháp tiết giảm nhu cầu đang được triển khai tại nhiều quốc gia, tập trung chủ yếu vào lĩnh vực giao thông – khu vực chiếm khoảng 45% tổng nhu cầu dầu toàn cầu.
IEA đã đưa ra một gói khuyến nghị khẩn cấp gồm 10 biện pháp nhằm giảm tiêu thụ năng lượng, trong đó nhấn mạnh làm việc từ xa, hạn chế các chuyến đi không cần thiết, giảm tốc độ trên đường cao tốc, tăng cường đi chung xe, khuyến khích sử dụng phương tiện công cộng và hạn chế phương tiện cá nhân tại các khu vực đô thị.
Theo IEA, các biện pháp tiết giảm nhu cầu “không thể bù đắp hoàn toàn sự thiếu hụt nguồn cung”, nhưng có thể góp phần giảm chi phí cho người tiêu dùng, hạ nhiệt áp lực thị trường và bảo toàn nguồn nhiên liệu cho các nhu cầu thiết yếu trong giai đoạn gián đoạn.
Trên thực tế, nhiều quốc gia đã bắt đầu áp dụng các biện pháp tương tự. Philippines và Pakistan triển khai tuần làm việc bốn ngày trong khu vực công, kết hợp với làm việc từ xa nhằm giảm nhu cầu đi lại. Sri Lanka thậm chí quy định ngày thứ Tư là ngày nghỉ trên phạm vi toàn quốc, ngoại trừ các dịch vụ thiết yếu, nhằm tiết kiệm nhiên liệu.
Những điều chỉnh này cho thấy việc giảm tiêu thụ nhiên liệu không còn chỉ là khuyến nghị mang tính tự nguyện, mà trong nhiều trường hợp đã trở thành một phần của chính sách điều hành kinh tế trong giai đoạn khủng hoảng nguồn cung năng lượng.
Từ xếp hàng mua xăng đến thay đổi nhịp sống xã hội
Bên cạnh giao thông, các chính phủ cũng bắt đầu can thiệp trực tiếp vào thói quen tiêu dùng năng lượng trong đời sống hàng ngày.
Tại Philippines, các cơ quan nhà nước được yêu cầu tiết giảm điện năng bằng cách tắt thiết bị trong giờ nghỉ trưa và điều chỉnh nhiệt độ điều hòa ở mức hợp lý. Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. cho biết các biện pháp này là cần thiết trong bối cảnh giá dầu toàn cầu biến động mạnh và khó dự đoán.
Tại Ai Cập, chính phủ yêu cầu các trung tâm thương mại và nhà hàng đóng cửa sớm từ 21 giờ, đồng thời cắt giảm chiếu sáng công cộng và biển quảng cáo. Bangladesh đóng cửa trường học và áp dụng cắt điện luân phiên tại nhiều khu vực…
Ở châu Âu, dù chưa áp dụng các biện pháp hành chính cứng rắn, các tổ chức như Hiệp hội Ô tô Anh (AA) vẫn khuyến nghị người dân cắt giảm các chuyến đi không thiết yếu và thay đổi cách lái xe để tiết kiệm nhiên liệu.
Những động thái này cho thấy khủng hoảng năng lượng đang dần vượt ra khỏi phạm vi của thị trường và chính sách vĩ mô, tác động trực tiếp đến hành vi tiêu dùng và nhịp sống của từng cá nhân.
Những biện pháp này cho thấy khủng hoảng năng lượng không còn là câu chuyện của thị trường hay chính sách, mà đang trực tiếp tác động đến hành vi tiêu dùng và thói quen sinh hoạt của từng cá nhân, buộc chính phủ phải can thiệp sâu hơn vào cách xã hội sử dụng năng lượng.
Ưu tiên nhu cầu thiết yếu: tái phân bổ năng lượng trong khủng hoảng
Song song với việc tiết giảm tiêu dùng, nhiều quốc gia đang chuyển sang chiến lược tái phân bổ năng lượng nhằm ưu tiên các nhu cầu thiết yếu.
Chính phủ Ấn Độ đã sử dụng quyền khẩn cấp để chuyển nguồn khí hóa lỏng từ khu vực công nghiệp sang hộ gia đình, đồng thời yêu cầu các nhà máy lọc dầu tăng sản lượng LPG phục vụ sinh hoạt. Nepal giảm lượng gas trong mỗi bình cung cấp cho người dân để kéo dài nguồn cung, trong khi Pakistan cắt giảm 50% nhiên liệu cấp cho xe công và tạm dừng một số hoạt động công nhằm tiết kiệm chi phí.
Những biện pháp này phản ánh cách tiếp cận phổ biến trong quản trị khủng hoảng: khi nguồn lực khan hiếm, các chính phủ buộc phải ưu tiên phân bổ cho các lĩnh vực thiết yếu như y tế, giáo dục và nhu cầu sinh hoạt cơ bản.
Tuy nhiên, việc tái phân bổ này cũng kéo theo hệ lụy kinh tế đáng kể. Các ngành phụ thuộc nhiều vào năng lượng như vận tải, sản xuất và nông nghiệp chịu áp lực chi phí lớn. Giá phân bón tăng mạnh do gián đoạn nguồn cung nguyên liệu, làm dấy lên lo ngại về an ninh lương thực toàn cầu trong trung hạn.
Nói cách khác, bài toán giảm tiêu thụ nhiên liệu không chỉ là vấn đề tiết kiệm, mà còn là quá trình tái cấu trúc nền kinh tế theo mức độ ưu tiên trong điều kiện khan hiếm.
Trong một thế giới ngày càng dễ tổn thương trước các cú sốc địa chính trị, việc giảm tiêu thụ nhiên liệu đang chuyển từ giải pháp tình thế thành một chiến lược dài hạn. Từ những thay đổi trong hành vi cá nhân như hạn chế di chuyển, tiết kiệm điện, đến các quyết sách ở cấp quốc gia như tái phân bổ năng lượng hay thúc đẩy chuyển đổi công nghệ, cách thức thế giới sử dụng năng lượng đang được định hình lại.
Từ cú sốc giá xăng đến động lực chuyển dịch dài hạn
Trong khi các biện pháp tiết giảm nhu cầu phản ánh phản ứng ngắn hạn, biến động giá nhiên liệu lại đang thúc đẩy một xu hướng dài hạn: chuyển dịch sang các phương tiện ít phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, đặc biệt là xe điện.
Theo các chuyên gia, giá dầu cao tạo ra động lực kinh tế rõ ràng cho quá trình chuyển đổi này. “Giá dầu cao luôn thúc đẩy quá trình chuyển sang xe điện”, một chuyên gia của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) nhận định, nhấn mạnh vai trò của yếu tố chi phí trong quyết định tiêu dùng.
Tuy vậy, sự chuyển dịch này không diễn ra ngay lập tức trên toàn thị trường. Các rào cản về chi phí ban đầu, hạ tầng sạc và chính sách hỗ trợ vẫn là những yếu tố quyết định tốc độ phổ cập xe điện. Trong ngắn hạn, xu hướng tăng nhu cầu chủ yếu mới xuất hiện ở một số thị trường và nhóm người tiêu dùng nhạy cảm với giá nhiên liệu.
Dù vậy, nếu giá dầu duy trì ở mức cao trong thời gian dài, cán cân chi phí giữa xe điện và xe sử dụng động cơ đốt trong sẽ dần thay đổi, tạo điều kiện cho quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra nhanh hơn.
Điều này gợi nhớ tới những thay đổi sau các cú sốc dầu mỏ trong quá khứ, khi ngành công nghiệp ô tô buộc phải cải thiện hiệu suất nhiên liệu. Lần này, sự thay đổi có thể sâu sắc hơn khi công nghệ điện khí hóa đang mở ra khả năng giảm phụ thuộc vào dầu mỏ ở quy mô lớn.
Có thể thấy, trong một thế giới ngày càng dễ tổn thương trước các cú sốc địa chính trị, việc giảm tiêu thụ nhiên liệu đang chuyển từ giải pháp tình thế thành một chiến lược dài hạn. Từ những thay đổi trong hành vi cá nhân như hạn chế di chuyển, tiết kiệm điện, đến các quyết sách ở cấp quốc gia như tái phân bổ năng lượng hay thúc đẩy chuyển đổi công nghệ, cách thức thế giới sử dụng năng lượng đang được định hình lại.
Không chỉ để vượt qua khủng hoảng hiện tại, những điều chỉnh này còn phản ánh một thực tế sâu sắc hơn: nền kinh tế toàn cầu đang buộc phải thích nghi với một kỷ nguyên năng lượng nhiều biến động và rủi ro hơn trước.
Lạc Diệp (Nguồn: Business Insider, Reuters, BBC, AP, Bloomberg, CNBC, Euronews)
