Khát vọng về một nền nông nghiệp “không phế phẩm”
Trong xu thế phát triển kinh tế xanh toàn cầu, khái niệm Hệ sinh thái nông nghiệp tuần hoàn (Agricultural Circular Economy Ecosystem) đã trở thành kim chỉ nam cho sự phát triển bền vững. Có thể hiểu đơn giản, đây là chu trình sản xuất khép kín, nơi “đầu ra của quá trình này là đầu vào của quá trình khác”. Tại đó, tài nguyên được sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực đến môi trường.
Tuy nhiên, hệ sinh thái ấy sẽ chỉ là những mô hình lý thuyết nếu thiếu đi sự tham gia chủ động của người dân. Trong nghị quyết số 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, vai trò của người dân đã được khẳng định rõ: “Nông dân là chủ thể, là trung tâm của quá trình phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới”.
Hiện thực hóa chủ trương của Đảng, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 687/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam. Vai trò dẫn dắt của cơ quan quản lý nhà nước – Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã được cụ thể hóa bằng các đề án về nông nghiệp hữu cơ và giảm phát thải khí nhà kính. Nguyên Bộ trưởng Lê Minh Hoan từng nhiều lần nhấn mạnh: “Phải chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, trong đó lấy giá trị gia tăng và sự hạnh phúc của người nông dân làm thước đo”.
Đồng hành cùng tiến trình này là các tổ chức xã hội-nghề nghiệp. Hội Nông nghiệp tuần hoàn Việt Nam (VACE) ra đời đóng vai trò là “cánh tay nối dài”, kết nối các nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân để chuyển giao công nghệ, lan tỏa những mô hình thực tiễn sinh động.
Trong chuyến thị sát mô hình nông nghiệp hữu cơ tại Phú Thọ năm 2025, Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng đánh giá cao hệ sinh thái của Tập đoàn Quế Lâm. Với 15 đơn vị thành viên và hệ thống 7 nhà máy sản xuất phân bón hữu cơ, đơn vị đã xây dựng thành công chuỗi giá trị khép kín, biến phụ phẩm nông nghiệp thành tài nguyên quý giá.
Những “mạch ngầm” chuyển sắc từ thực tiễn địa phương
Hiệu quả của tư duy tuần hoàn đang lan tỏa mạnh mẽ trên khắp các vùng miền. Tại Thừa Thiên Huế, mô hình Tổ hợp nông nghiệp 4F (Farm-Food-Feed-Fertilizer) của Quế Lâm đã tạo nền tảng vững chắc cho nghiên cứu thực nghiệm. Sau 3 năm, mô hình thu hút hơn 100 hộ dân liên kết chuỗi giá trị, xử lý hàng nghìn tấn phụ phẩm thành phân bón, giúp nâng cao thu nhập và bảo vệ môi trường.
Tại Vĩnh Long, với diện tích dừa lên đến 120.000ha, ngành dừa đang đứng trước bước ngoặt tái cơ cấu. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Diệp Thanh Tùng (Phó Hiệu trưởng Đại học Trà Vinh) nhận định: Để vượt qua biến động thị trường, trái dừa cần một “Hộ chiếu xanh” – chứng minh quy trình phát thải thấp và minh bạch nguồn gốc. Việc đào tạo 50 chuyên viên xác minh dấu chân carbon là bước đi chiến lược để nông sản Việt đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe như CBAM của EU từ năm 2026.
Xã Vĩnh Thủy tỉnh Quảng Trị đã ban hành Nghị quyết riêng về phát triển nông nghiệp tuần hoàn, hỗ trợ kinh phí và đào tạo nông dân xây dựng những “Làng nông nghiệp hữu cơ”. Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thái Nam Sơn khẳng định quyết tâm đẩy lùi canh tác vô cơ, tiến tới nền nông nghiệp đa giá trị.
Khi “rác” trở thành tài sản
Giá trị thực của kinh tế tuần hoàn được minh chứng qua tiếng nói của những người trực tiếp sản xuất. Ông Nguyễn Văn Ân (nông dân tại Đồng Tháp) chia sẻ: “Hồi trước rơm rạ chỉ biết đốt bỏ, khói mù mịt. Nay nhờ Hội Nông nghiệp tuần hoàn hướng dẫn, tôi dùng rơm trồng nấm, rồi lấy bã nấm làm phân hữu cơ bón lại cho vườn. Chi phí phân bón giảm 30%, đất lại tơi xốp hơn”.
Sự thay đổi về “chất” trong tư duy này cũng đang lan tỏa đến những vùng đồi chè miền bắc. Bà Triệu Thị Vân (hộ trồng chè tại Thái Nguyên) bộc bạch: “Trước đây, phụ phẩm tôi thường đốt sạch. Giờ toàn bộ được băm nhỏ, ủ với chế phẩm sinh học làm phân xanh. Chè ăn ‘thức ăn tự nhiên’ nên lá dày, xanh mướt, vị trà thơm sâu hơn. Quan trọng nhất là tôi không còn phải tiếp xúc với hóa chất độc hại, sức khỏe bảo đảm mà giá bán lại cao gấp rưỡi”.
Tại Lâm Đồng, anh Trần Thanh Tùng áp dụng vòng lặp khép kín: đưa lá, rễ rau thừa vào bể nuôi giun quế để tạo ra “vàng đen” (phân giun) bón lại cho đất. Anh tự hào: “Khách hàng bây giờ rất tinh tường, họ chọn rau không chỉ vì ngon mà còn vì cách mình đối xử với môi trường”.
Doanh nghiệp tiên phong: Điểm tựa bền vững
Tập đoàn Quế Lâm và các đơn vị như VOS Holdings đang chứng minh kinh tế tuần hoàn là chiến lược dài hạn. Ông Nguyễn Hồng Lam, Chủ tịch Hội Nông nghiệp tuần hoàn Việt Nam, Chủ tịch Tập đoàn Quế Lâm khẳng định: Khi Đảng và Nhà nước định vị lĩnh vực nông nghiệp và môi trường là lợi thế, trụ cột của quốc gia, người nông dân Việt Nam hôm nay hoàn toàn có thể làm giàu từ nông nghiệp, có thể hưởng bầu không khí an lành của nông thôn, có thể tự bảo vệ sức khỏe của bản thân và mang lại giá trị cho cộng đồng.
“Từ chuỗi giá trị của Tập đoàn Quế Lâm, chúng tôi đã và đang cùng nông dân xây dựng nên hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp tuần hoàn, lấy người dân làm trung tâm và đồng hành cùng với họ để thay đổi nhận thức, chung tay xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp theo trục nông nghiệp-môi trường-xã hội, cùng nhau phát triển bền vững”, ông Nguyễn Hồng Lam chia sẻ.
Kinh tế tuần hoàn là sự trở về với triết lý hài hòa với thiên nhiên của cha ông, được nâng tầm bởi công nghệ hiện đại. Khi mỗi người dân đều có lợi ích thiết thân trong chuỗi giá trị này, nông nghiệp Việt Nam sẽ thực sự cất cánh.
Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050, việc phát triển nông nghiệp tuần hoàn gắn với du lịch sinh thái (giai đoạn 2026-2030) là hướng đi tất yếu. Bộ trưởng Trần Đức Thắng nhấn mạnh: Cần sớm tổng kết các mô hình thành công để phổ biến qua hệ thống khuyến nông cơ sở. Sự kết hợp giữa “Ý Đảng – Lòng dân – Tâm huyết doanh nghiệp” sẽ là động lực mạnh mẽ xây dựng một nền nông nghiệp thịnh vượng, nông dân giàu có và nông thôn văn minh.
Mai Huyên – Trần Hải – Ngọc Mai – Thu Thủy
