Căng thẳng tại Trung Đông sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đang làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu. Nguy cơ gián đoạn vận tải qua Strait of Hormuz – tuyến trung chuyển khoảng 20% lượng dầu khí thế giới – một lần nữa làm dấy lên lo ngại về sự phụ thuộc của nhiều quốc gia vào nhiên liệu hóa thạch.
Phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương
Hệ thống năng lượng toàn cầu vẫn phụ thuộc nặng nề vào dầu mỏ, khí đốt và than đá. Hiện khoảng 80% năng lượng sơ cấp của thế giới vẫn đến từ các nguồn nhiên liệu hóa thạch – đồng thời cũng là nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất gây ra biến đổi khí hậu.
Trong bối cảnh đó, bất kỳ biến động địa chính trị nào tại các khu vực sản xuất hoặc trung chuyển năng lượng lớn đều có thể gây tác động dây chuyền tới thị trường toàn cầu.
Theo bà Rana Adib, Tổng thư ký mạng lưới chính sách năng lượng tái tạo toàn cầu Renewable Energy Policy Network for the 21st Century, những quốc gia có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao trong hệ thống năng lượng của mình sẽ ít bị tác động hơn trước các cú sốc như vậy.
Bà Rana Adib cho rằng các nguồn năng lượng “sản xuất trong nước” như điện gió, điện mặt trời hay thủy điện giúp các quốc gia giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu, từ đó tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế.
Dù công nghệ năng lượng tái tạo- bao gồm tua-bin gió, tấm pin mặt trời hay pin lưu trữ – vẫn phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu và có thể bị ảnh hưởng bởi căng thẳng thương mại hoặc địa chính trị, nhưng nguồn “nhiên liệu” mà chúng sử dụng lại đến từ tự nhiên ngay trong lãnh thổ mỗi quốc gia.
“Sau khi công nghệ được triển khai trong nước, nhiên liệu mà bạn sử dụng chính là ánh nắng, là gió, là nguồn nhiệt tại chỗ,” bà Adib nhận định. “Vì vậy năng lượng tái tạo có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc toàn cầu.”
Uruguay: Bài học từ chiến lược điện tái tạo
Một ví dụ điển hình về chuyển đổi năng lượng là Uruguay – quốc gia Nam Mỹ với dân số khoảng 3,5 triệu người. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, Chính phủ Uruguay nhận thấy sự phụ thuộc vào nhập khẩu dầu khí khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước biến động giá năng lượng. Điều này đã thúc đẩy nước này triển khai một chiến lược đầy tham vọng nhằm chuyển đổi sang năng lượng tái tạo.
Khoảng hai thập kỷ trước, Uruguay bắt đầu mở rộng nhanh chóng các trang trại điện gió và đầu tư vào các nguồn năng lượng sạch khác. Mục tiêu của quốc gia này là từng bước loại bỏ nhiên liệu hóa thạch khỏi hệ thống điện.
Ngày nay, hơn 90% điện năng của Uruguay được sản xuất từ năng lượng tái tạo, chủ yếu bao gồm điện gió, điện mặt trời, thủy điện và nhiên liệu sinh học. Trong những năm có điều kiện thời tiết thuận lợi, tỷ lệ này thậm chí đạt tới 98%. Theo các chuyên gia, thành công của Uruguay cho thấy một hệ thống điện gần như hoàn toàn dựa trên năng lượng tái tạo là hoàn toàn khả thi, ngay cả đối với một quốc gia có quy mô không quá lớn.
Điều đáng chú ý là Uruguay đạt được kết quả này mà không cần đến các hệ thống lưu trữ điện quy mô khổng lồ, vốn thường được cho là cần thiết để bù đắp cho sự gián đoạn của nguồn năng lượng tái tạo khi không có nắng hoặc gió. Quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch cũng giúp Uruguay giảm thiểu tác động từ các biến động giá năng lượng toàn cầu.
Trong cuộc khủng hoảng năng lượng liên quan đến chiến sự tại Ukraine, nhiều quốc gia phải đối mặt với giá điện và giá nhiên liệu tăng vọt. Tuy nhiên, giá năng lượng tại Uruguay vẫn tương đối ổn định nhờ hệ thống điện ít phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu.
Bên cạnh lợi ích về an ninh năng lượng, chiến lược này còn mang lại nhiều lợi ích kinh tế. Theo các ước tính, đầu tư vào năng lượng tái tạo đã tạo ra khoảng 50.000 việc làm mới và giúp Uruguay tiết kiệm khoảng 500 triệu USD chi phí nhập khẩu năng lượng mỗi năm.
Tuy vậy, Uruguay vẫn chưa thể hoàn toàn loại bỏ nhiên liệu hóa thạch. Các lĩnh vực như giao thông vận tải, sản xuất công nghiệp và sưởi ấm vẫn phụ thuộc đáng kể vào dầu và khí đốt. Chính phủ nước này đang thúc đẩy điện hóa hệ thống giao thông công cộng và tìm cách giảm phát thải trong lĩnh vực công nghiệp, nhưng việc chuyển đổi hoàn toàn sang năng lượng sạch có thể cần nhiều thập kỷ.
Điện hóa nền kinh tế để hoàn tất quá trình chuyển đổi
Một quốc gia khác cũng đạt được những bước tiến lớn trong phát triển năng lượng tái tạo là Đan Mạch. Cuộc khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970 từng tác động nặng nề tới quốc gia Bắc Âu này. Từ đó, Đan Mạch bắt đầu đầu tư mạnh mẽ vào năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió.
Hiện nay, hơn 80% điện năng của Đan Mạch đến từ các nguồn năng lượng xanh. Trong đó, điện gió chiếm gần 60% tổng sản lượng điện, tiếp theo là khí sinh học và các nguồn năng lượng tái tạo khác. Đan Mạch đặt mục tiêu xây dựng hệ thống điện hoàn toàn không phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch vào năm 2030 – một trong những mục tiêu tham vọng nhất tại châu Âu.
Không chỉ trong lĩnh vực điện, quốc gia này còn phát triển mạnh hệ thống sưởi ấm tập trung (district heating). Hơn 65% hộ gia đình tại Đan Mạch được kết nối với hệ thống này, vốn đã gần như loại bỏ than đá và đang hướng tới sử dụng hoàn toàn biomethane tái tạo vào năm 2030.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng việc phát triển năng lượng tái tạo trong lĩnh vực điện mới chỉ là một phần của quá trình chuyển đổi năng lượng. Để người tiêu dùng thực sự được bảo vệ khỏi biến động giá dầu và khí đốt, các lĩnh vực khác của nền kinh tế, đặc biệt là giao thông và sưởi ấm – cũng cần được điện hóa. Điều này bao gồm việc mở rộng sử dụng xe điện, hệ thống bơm nhiệt trong sưởi ấm và các giải pháp sử dụng điện sạch trong sản xuất công nghiệp.
Trong bối cảnh giá nhiên liệu hóa thạch biến động mạnh và chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu dễ bị gián đoạn, nhiều nhà phân tích cho rằng năng lượng sạch sẽ ngày càng trở nên cạnh tranh và đóng vai trò trung tâm trong chiến lược an ninh năng lượng của các quốc gia.
Theo bà Adib, cuộc khủng hoảng hiện nay một lần nữa cho thấy thế giới cần nhanh chóng chuyển sang kỷ nguyên năng lượng tái tạo nếu muốn xây dựng các nền kinh tế và xã hội có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc trong tương lai.
Tuy nhiên, việc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi này sẽ đòi hỏi những khoản đầu tư rất lớn cũng như các thay đổi sâu rộng trong hệ thống năng lượng. Dù chi phí sản xuất điện từ năng lượng tái tạo đã giảm mạnh trong những năm gần đây, dầu và khí đốt vẫn đang được trợ cấp đáng kể tại nhiều quốc gia.
Còn ông Antony Froggatt, chuyên gia về năng lượng, hàng không và vận tải biển của tổ chức Transport & Environment (T&E), có trụ sở tại Brussels nhấn mạnh rằng quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch không chỉ là vấn đề chống biến đổi khí hậu mà còn là an ninh năng lượng. “Hai yếu tố này luôn đi song hành với nhau,” ông Antony Froggatt nói.
Cũng theo ông Antony Froggatt “nếu có một điểm tích cực từ cuộc khủng hoảng hiện nay, thì đó là vấn đề năng lượng – cách chúng ta sản xuất và sử dụng năng lượng – đang quay trở lại vị trí ưu tiên trong chương trình nghị sự chính trị của nhiều quốc gia.”
Trọng Hoàng
