Theo thông tư, Hệ thống đăng ký quốc gia sẽ là nơi ghi nhận tập trung toàn bộ hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon trên lãnh thổ Việt Nam. Mỗi hạn ngạch, tín chỉ đều được cấp mã trong nước và số sê-ri riêng, bảo đảm truy xuất nguồn gốc, tránh trùng lặp và gian lận.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan duy nhất có thẩm quyền cấp và quản lý mã trong nước, số sê-ri cho hạn ngạch và tín chỉ carbon. Mã này được lưu trữ dưới dạng dữ liệu điện tử và không được tái cấp sau khi đã hủy.
Một trong những nội dung đáng chú ý là cơ chế tài khoản đăng ký. Theo quy định, mỗi cơ quan, tổ chức được cấp duy nhất một tài khoản trên hệ thống, gắn với mã số thuế. Tài khoản này gồm nhiều tiểu khoản chức năng như đăng ký chung, số dư giao dịch, chuyển giao, vay mượn, bù trừ, nộp trả và phong tỏa. Mô hình quản lý được thiết kế tương tự hệ thống lưu ký tài sản tài chính.
Thông tư quy định trong vòng 5 ngày làm việc kể từ khi có quyết định phân bổ hạn ngạch phát thải hoặc cấp tín chỉ carbon, Bộ phải hoàn tất việc đăng ký trên hệ thống và thông báo cho các bên liên quan. Thông tin được đồng bộ với Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam để phục vụ giao dịch.
Toàn bộ giao dịch được thực hiện dưới hình thức điện tử và xác thực thông qua nền tảng định danh của Cổng dịch vụ công quốc gia. Các giao dịch sau khi xác thực có giá trị pháp lý tương đương văn bản có chữ ký của người đại diện hợp pháp.
Về nghiệp vụ, thông tư làm rõ các cơ chế chuyển giao, vay mượn, bù trừ và nộp trả hạn ngạch phát thải. Doanh nghiệp có thể chuyển một phần hạn ngạch của giai đoạn hiện tại sang giai đoạn kế tiếp hoặc vay mượn hạn ngạch của giai đoạn sau theo quy định. Khi sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ phát thải, hệ thống sẽ ghi nhận và hủy đăng ký lượng tín chỉ tương ứng, bảo đảm không bị sử dụng lặp lại.
Thông tư cũng quy định rõ các trường hợp hủy đăng ký hạn ngạch và tín chỉ, bao gồm nộp trả, sử dụng để bù trừ, hủy tự nguyện hoặc bị thu hồi theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Trường hợp toàn bộ số lượng được cấp theo cùng một mã trong nước bị hủy, mã đó cũng sẽ bị hủy theo.
Đối với giao dịch trên thị trường, chủ tài khoản có thể ký gửi hạn ngạch, tín chỉ tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam để tham gia giao dịch. Quy trình ký gửi và rút ký gửi được xử lý trong thời hạn ngắn, tối đa một ngày làm việc kể từ khi nhận được xác nhận.
Bên cạnh đó, thông tư cho phép chuyển quyền sở hữu hạn ngạch, tín chỉ ngoài hệ thống giao dịch trong một số trường hợp đặc biệt như chia, tách, sáp nhập, giải thể hoặc theo bản án, quyết định của tòa án. Hồ sơ chuyển quyền phải được thẩm tra và xử lý trong thời hạn từ 2 đến 5 ngày làm việc.
Việc ban hành thông tư là bước hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật cho thị trường carbon trong nước, sau khi Chính phủ ban hành Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon. Giai đoạn 2026–2027 sẽ là thời kỳ thí điểm, trước khi mở rộng bắt buộc tuân thủ hạn ngạch đối với các cơ sở phát thải lớn từ năm 2028.
Hệ thống đăng ký quốc gia đóng vai trò như “ngân hàng trung ương” của thị trường carbon nội địa, nơi kiểm soát cung, cầu và lịch sử giao dịch. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào năng lực đo lường, báo cáo và thẩm tra phát thải của từng ngành, từng địa phương.
Với khung pháp lý này, Việt Nam tiến thêm một bước trong lộ trình xây dựng thị trường carbon, hiện thực hóa cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050. Thách thức còn lại là bảo đảm tính minh bạch, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và tạo niềm tin cho thị trường ngay từ giai đoạn đầu vận hành.
Hồng Ngọc
