Bối cảnh mới và sự trỗi dậy của các rào cản xanh
Bức tranh thương mại quốc tế đã thay đổi căn bản trong những năm gần đây, đặc biệt khi các nền kinh tế phát triển bắt đầu thiết lập những cơ chế mới nhằm bảo vệ tham vọng khí hậu của họ.
Khi nhận ra nguy cơ “rò rỉ carbon” – hiện tượng doanh nghiệp chuyển các khâu sản xuất phát thải cao sang những quốc gia có tiêu chuẩn môi trường lỏng lẻo hơn – từ tháng 10/2023, Liên minh châu Âu (EU) đã triển khai giai đoạn thí điểm Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), thiết lập ngưỡng phát thải bắt buộc đối với hàng hóa nhập khẩu.
Với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, CBAM tạo ra áp lực kép vừa phải cắt giảm phát thải trong quá trình sản xuất, vừa phải chứng minh mức độ tuân thủ bằng các chứng cứ pháp lý xác thực được quốc tế công nhận.
Chính trong bối cảnh đó, sở hữu trí tuệ xanh (Green Intellectual Property) nổi lên như một giải pháp tiềm năng. Khái niệm này bao trùm nhiều hình thức bảo hộ khác nhau, từ các bằng sáng chế cho công nghệ giảm phát thải và giải pháp năng lượng tái tạo, cho đến những nhãn hiệu sinh thái và chỉ dẫn địa lý gắn liền với quy trình canh tác bền vững. Dù vậy, ở giai đoạn đầu, nhiều doanh nghiệp nội địa vẫn nhìn nhận sở hữu trí tuệ xanh như một dạng rào cản kỹ thuật (Technical Barrier to Trade) hơn là một cơ hội chiến lược.
Nhận định này không phải không có cơ sở. Chi phí để theo đuổi các bằng sáng chế xanh tại những thị trường như Mỹ hay EU là không hề nhỏ, trong khi các tiêu chuẩn bảo hộ tại đây lại rất khắt khe. Thêm vào đó, một sai sót nhỏ trong hồ sơ cũng có thể dẫn đến cáo buộc “tẩy xanh” (greenwashing), một rủi ro có khả năng hủy hoại uy tín thương hiệu trong thời gian ngắn. Thực trạng này tạo ra một vách ngăn đáng lo ngại giữa các tập đoàn đa quốc gia vốn nắm giữ công nghệ cốt lõi và các doanh nghiệp nhỏ và vừa đang loay hoay tìm đường xuất khẩu.
Singapore – thời gian thành tài sản chiến lược
Trước thách thức chung mà các nền kinh tế phải đối mặt, Singapore đã lựa chọn một cách tiếp cận độc đáo, đó là biến thủ tục hành chính thành lợi thế cạnh tranh quốc gia. Vào tháng 5/2025, Cơ quan Sở hữu trí tuệ Singapore (IPOS) đã chính thức vận hành chương trình SG Patents Fast, thay thế cho các chương trình thí điểm trước đó. Đây là bước đi đầy tham vọng nhằm thu hút các tập đoàn công nghệ sạch hàng đầu thế giới đặt “tổng hành dinh” trí tuệ tại đảo quốc này.
Điểm mấu chốt của SG Patents Fast nằm ở việc phá vỡ cấu trúc thời gian truyền thống vốn là điểm yếu của ngành luật sở hữu trí tuệ. Trong khi quy trình phê duyệt bằng sáng chế tại nhiều quốc gia thường kéo dài từ 2-4 năm, chương trình mới này thiết lập hai làn ưu tiên:
(1) SG Patents Fast 4: Nhận phản hồi thẩm định đầu tiên chỉ trong vòng bốn tháng.
(2) SG Patents Fast 8: Nhận phản hồi thẩm định đầu tiên trong vòng tám tháng.
Đáng chú ý, các thông báo tiếp theo từ cơ quan chức năng cũng được cam kết ban hành trong vòng tối đa bốn tháng kể từ khi có phản hồi trước đó. Việc áp dụng mức phí dịch vụ mới để bù đắp chi phí xử lý ưu tiên cho thấy tư duy dịch vụ công hiện đại: sẵn sàng cung cấp giá trị vượt trội cho những doanh nghiệp coi trọng thời gian.
Câu hỏi đặt ra là tại sao tốc độ lại quan trọng đến vậy? Trong kinh tế học đổi mới sáng tạo, khái niệm “lợi thế của người đi đầu” (First-mover advantage) đóng vai trò quyết định đến sự sống còn của doanh nghiệp. Cụ thể, việc sở hữu bằng sáng chế sớm mang lại cho doanh nghiệp ít nhất ba lợi thế quan trọng.
Trước hết, doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn sớm hơn đối thủ cạnh tranh. Các quỹ đầu tư mạo hiểm xanh thường chỉ rót vốn khi giải pháp kỹ thuật đã có sự đảm bảo về pháp lý thông qua bằng sáng chế, bởi điều này giúp giảm thiểu rủi ro đầu tư.
Tiếp theo, bằng sáng chế sớm cho phép doanh nghiệp chiếm lĩnh thị trường bằng cách ngăn chặn các đối thủ sao chép công nghệ trong giai đoạn “vàng” của việc thương mại hóa sản phẩm.
Quan trọng hơn, khi một công nghệ xanh được cấp bằng sớm, nó có cơ hội cao hơn để trở thành tiêu chuẩn kỹ thuật của ngành, buộc các đối thủ khác phải trả phí bản quyền để sử dụng.
Nhìn từ góc độ chiến lược quốc gia, Singapore không chỉ đơn thuần bảo hộ trí tuệ mà đang tạo ra một “làn cao tốc” pháp lý để biến mình thành trung tâm điều phối tài sản trí tuệ của khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc một quốc gia có thể biến sở hữu trí tuệ xanh từ rào cản thành lợi thế cạnh tranh thông qua cải cách thể chế.
Nhật Bản và chiến lược GXTI xây dựng chuẩn mực toàn cầu
Nếu Singapore lựa chọn tốc độ làm điểm nhấn chiến lược, thì Nhật Bản lại theo đuổi một con đường khác, đó là tập trung vào chiều sâu và sự chuẩn hóa. Cơ quan Sáng chế Nhật Bản (JPO) đã giới thiệu hệ thống Danh mục các công nghệ chuyển đổi xanh (Green Transformation Technologies Inventory – GXTI), một bảng phân loại chi tiết các công nghệ chuyển đổi xanh được cập nhật mới nhất vào đầu năm 2025.
GXTI được thiết kế để giúp người dùng dễ dàng tra cứu, phân tích và định vị các bằng sáng chế liên quan đến môi trường. Điểm ưu việt khiến GXTI có thể trở thành “bộ từ điển” toàn cầu nằm ở cấu trúc phân tầng khoa học, bao quát từ nhóm công nghệ cung cấp năng lượng (như hydro, amoniac) đến các giải pháp tiết kiệm năng lượng và đặc biệt là nhóm “công nghệ xuyên suốt” (Transversal Technologies). Nhóm này cho phép tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) vào việc quản lý phát thải, được xem là một thế mạnh cốt lõi của Nhật Bản.
Thay vì phải bơi trong hàng triệu bằng sáng chế hỗn tạp, GXTI cung cấp một cấu trúc phân tầng khoa học dựa trên các mã Phân loại Bằng sáng chế Quốc tế (IPC). Nó cho phép thế giới nhìn thấy rõ ràng dòng chảy của công nghệ xanh đang dịch chuyển như thế nào. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể tự định vị chính xác vị thế công nghệ của mình đang nằm ở đâu trong chuỗi giá trị xanh và đối soát trực tiếp với các mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu.
Sự kết hợp giữa chiều sâu phân loại của GXTI và tốc độ xử lý của cơ chế thẩm định siêu nhanh (SAE) đã tạo nên một “đường cao tốc” pháp lý đúng nghĩa. Đối với các hồ sơ thuộc danh mục GXTI, khi thỏa mãn các điều kiện của chương trình SAE, JPO có thể đưa ra phản hồi thẩm định đầu tiên trong thời gian kỷ lục khi trung bình chỉ dưới một tháng và hoàn toàn miễn phí. Đây không chỉ là một ưu đãi hành chính, mà là chiến lược giúp doanh nghiệp nhanh chóng luật hóa các giải pháp xanh, tạo dựng ưu thế tuyệt đối trong việc chiếm lĩnh thị trường và xác lập tiêu chuẩn kỹ thuật trước các đối thủ toàn cầu.
Đóng góp quan trọng nhất của Nhật Bản nằm ở việc tạo ra một hệ sinh thái tin cậy có tính lan tỏa. Trong bối cảnh các nhà nhập khẩu tại EU hay Mỹ ngày càng khắt khe với vấn nạn “tẩy xanh”, một bằng sáng chế được JPO công nhận theo chuẩn GXTI không chỉ là sự bảo hộ pháp lý thuần túy, mà còn là một “bằng chứng kỹ thuật” (technical evidence) không thể chối cãi. Nó đóng vai trò như một “con dấu đảm bảo” cao nhất, giúp hàng hóa Nhật Bản chứng minh tính bền vững một cách minh bạch theo các tiêu chuẩn báo cáo tài chính khí hậu (như TCFD). Nhờ đó, doanh nghiệp có thể vượt qua các hàng rào kỹ thuật và cơ chế điều chỉnh biên giới carbon mà không cần phải thực hiện lại các quy trình giải trình phức tạp về chỉ số carbon hay tác động môi trường từ đầu.
Nhìn ở tầm vĩ mô, Nhật Bản đã thành công trong việc biến sở hữu trí tuệ thành sức mạnh ngoại giao. Bằng cách công khai hóa và chuẩn hóa GXTI để cả thế giới cùng tham chiếu, Nhật Bản không chỉ bảo vệ nền sản xuất trong nước mà còn đang âm thầm thiết lập luật chơi cho thị trường công nghệ xanh toàn cầu. Chiến lược này cho thấy sở hữu trí tuệ xanh không chỉ là công cụ phòng vệ, mà đã trở thành quyền lực mềm giúp một quốc gia dẫn dắt và định hình các tiêu chuẩn xanh trong tương lai.
Lợi thế cạnh tranh trong tương lai
Từ những phân tích trên, câu hỏi đặt ra cho các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam là tại sao phải quan tâm đến sở hữu trí tuệ xanh ngay từ bây giờ? Câu trả lời nằm ở ba lợi ích kinh tế vượt xa giá trị của một tờ giấy chứng nhận thông thường.
Thứ nhất là khả năng gia nhập chuỗi cung ứng xanh toàn cầu. Các tập đoàn hàng đầu như Apple, Samsung, hay các nhà bán lẻ lớn tại EU hiện đều áp đặt các tiêu chí khắt khe cho nhà cung cấp về trách nhiệm môi trường. Một doanh nghiệp dệt may Việt Nam muốn duy trì đơn hàng với những đối tác này không thể chỉ dừng lại ở những cam kết suông. Họ cần chứng minh năng lực của mình bằng các giải pháp kỹ thuật đã được bảo hộ sở hữu trí tuệ, chẳng hạn như quy trình nhuộm tiết kiệm nước hay công nghệ tái chế sợi vải. Trong bối cảnh này, sở hữu trí tuệ xanh trở thành bằng chứng xác thực nhất về năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp.
Thứ hai là khả năng định giá sản phẩm ở mức cao hơn. Trong một thị trường bão hòa, hàng hóa Việt Nam thường bị ép giá do tính thay thế cao. Tuy nhiên, khi một sản phẩm nông sản đi kèm với chỉ dẫn địa lý xanh hoặc nhãn hiệu sinh thái được bảo hộ quốc tế, nó không còn là hàng hóa sơ chế thuần túy mà trở thành sản phẩm có hàm lượng tri thức cao.
Thứ ba là khả năng tiếp cận tài chính và tín dụng xanh. Trong năm 2025, các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và quốc tế đều bắt đầu áp dụng lãi suất ưu đãi cho các dự án có chứng nhận xanh. Đáng chú ý hơn, sở hữu trí tuệ xanh đang dần được công nhận như một loại tài sản thế chấp có giá trị thực. Một bộ hồ sơ sở hữu trí tuệ xanh mạnh mẽ không chỉ giúp doanh nghiệp vay vốn dễ dàng hơn mà còn thu hút được các nhà đầu tư ESG (môi trường, xã hội, quản trị) đang nắm giữ nguồn vốn khổng lồ trên toàn cầu.
Việt Nam cần cuộc cách mạng về tư duy
Thực tế tại Việt Nam cho thấy, dù Cục Sở hữu trí tuệ (IPVN) đã có nhiều nỗ lực đáng ghi nhận, thời gian thẩm định đơn vẫn còn là một nút thắt lớn. Để hỗ trợ hiệu quả cho hàng xuất khẩu trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, Việt Nam cần một cuộc cách mạng về tư duy quản lý sở hữu trí tuệ, với ít nhất ba định hướng cụ thể như sau.
Thứ nhất, cần thiết lập cơ chế thẩm định nhanh dành riêng cho các hồ sơ sáng chế xanh. Chính phủ cần sớm ban hành lộ trình ưu tiên xem xét các đơn đăng ký sáng chế liên quan đến các ngành xuất khẩu mũi nhọn như nông nghiệp công nghệ cao và dệt may tuần hoàn. Nếu việc rút ngắn thời gian cho tất cả các lĩnh vực là không khả thi trong ngắn hạn, thì ít nhất cần ưu tiên những lĩnh vực mang lại giá trị gia tăng cao nhất cho quốc gia.
Thứ hai, hài hòa hóa tiêu chuẩn với các bộ chỉ số quốc tế. Việt Nam không cần “phát minh lại chiếc bánh xe”. Thay vào đó, chúng ta cần chủ động xây dựng hệ thống phân loại công nghệ xanh dựa trên sự tham chiếu từ GXTI của Nhật Bản. Việc chuẩn hóa danh mục sở hữu trí tuệ nội địa tương thích với các tiêu chuẩn của EU (CBAM) sẽ giúp hàng hóa Việt Nam có được tấm giấy thông hành mặc định. Khi một sáng chế được IPVN cấp bằng dựa trên các tiêu chí tiệm cận quốc tế, doanh nghiệp sẽ giảm thiểu tối đa chi phí giải trình và các thủ tục báo cáo phát thải phức tạp tại cửa biên giới.
Thứ ba, cần có sự thay đổi căn bản trong tư duy của doanh nghiệp. Sở hữu trí tuệ xanh phải được đặt ở cấp độ chiến lược của hội đồng quản trị, chứ không chỉ là công việc của bộ phận pháp lý. Doanh nghiệp cần xây dựng một danh mục tài sản xanh (Green IP Portfolio) bài bản ngay từ khâu nghiên cứu và phát triển để sẵn sàng cho các cuộc thương thảo quốc tế và đáp ứng yêu cầu của các đối tác trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Singapore và Nhật Bản đã vạch ra con đường rõ ràng, đó là sử dụng sở hữu trí tuệ xanh không chỉ để bảo vệ nền sản xuất trong nước mà còn để dẫn dắt các tiêu chuẩn toàn cầu. Với Việt Nam, việc chuyển mình từ một quốc gia nỗ lực vượt rào sang một quốc gia chủ động tạo ra lợi thế cạnh tranh xanh thông qua sở hữu trí tuệ trở thành con đường sinh tồn – giúp hàng xuất khẩu tiếp tục vươn xa và trụ vững trong kỷ nguyên Net Zero đầy biến động.
Nguyễn Trung Tín – Khoa Luật, Đại học Kinh tế TPHCM
