Dư địa lớn cho mục tiêu Net Zero
Theo thống kê đăng kiểm, cả nước có khoảng 7 triệu ô-tô và 80 triệu mô-tô, xe gắn máy và các loại xe, máy khác; ngành đường sắt có hơn 400 đầu máy, hơn 6.000 toa xe; đường thủy nội địa có 240.000 tàu, thuyền; hàng hải có hơn 1.200 tàu; khoảng 300 máy bay dân dụng.
Từ số liệu và thực tế hoạt động cho thấy, giao thông đường bộ chiếm hơn 85% lượng phát thải của toàn ngành giao thông do số lượng xe sử dụng nhiên liệu hóa thạch (xăng, dầu) chiếm hơn 80%. Rất nhiều trong số này là xe cũ, không đáp ứng các yêu cầu về khí thải theo chuẩn EURO, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.
Từ năm 2025, theo ước tính của Bộ Xây dựng, mỗi năm, ngành giao thông sẽ thực hiện giảm khoảng 6% lượng khí thải nhà kính. Đây là điều hoàn toàn khả thi khi cơ quan chức năng thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp như loại bỏ xe không đạt chuẩn khí thải, hạn chế sản xuất mới, sử dụng nhiên liệu “sạch”, phương tiện công cộng…; nhất là đẩy mạnh năng lực cung cấp các loại phương tiện sử dụng năng lượng xanh nhằm thay thế dần những phương tiện sử dụng xăng, dầu theo Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 22/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình hành động về chuyển đổi năng lượng xanh, giảm phát thải khí các-bon và khí mê-tan của ngành giao thông vận tải (Quyết định 876).
Mục tiêu đến năm 2050, 100% phương tiện tham gia giao thông đường bộ trên toàn quốc sẽ sử dụng năng lượng xanh, tương đương với giảm được 45,62 triệu tấn CO2tđ. Các loại hình khác như đường sắt, đường thủy, hàng không cũng dần chuyển đổi theo tỷ lệ nhất định, bảo đảm các chỉ số như mục tiêu kế hoạch đề ra.
Quyết định 876 cũng xây dựng lộ trình cụ thể chuyển đổi xanh đối với phương tiện giao thông, nhất là giao thông đường bộ; trong đó, chú trọng việc sử dụng năng lượng sạch, chuyển đổi phương tiện cũng như đầu tư cơ sở hạ tầng chuyển đổi xanh.
Theo Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng) Lê Văn Đạt, hiện ngành giao thông có 4 trụ cột giảm phát thải có thể thực hiện, đó là: Sử dụng năng lượng hiệu quả; chuyển đổi phương tiện vận tải hàng hóa; chuyển đổi sử dụng nhiên liệu/năng lượng/phương tiện; sử dụng phương tiện công cộng thay thế phương tiện cá nhân.
Cụ thể, cơ quan quản lý cần xây dựng phương án giới hạn mức tiêu thụ năng lượng đối với các phương tiện cá nhân sử dụng xăng, dầu, tăng hệ số tải đối với phương tiện vận tải; chuyển dịch vận tải hàng hóa từ đường bộ sang các loại hình ít phát thải hơn như đường sắt, đường thủy; bổ sung, hoàn thiện hạ tầng, phương tiện xanh công cộng đáp ứng nhu cầu đi lại của nhân dân. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh cung cấp các phương tiện cá nhân sử dụng năng lượng xanh, nghiên cứu ứng dụng các loại nhiên liệu thay thế…
Nhiều chuyển biến tích cực
Kiểm soát và hạn chế nguồn ô nhiễm là một trong các nội dung được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 về Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến 2045; trong đó, xác định các phương tiện giao thông sử dụng nhiên liệu hóa thạch là đối tượng cần điều chỉnh theo lộ trình cụ thể đặt ra.
Đối với phương tiện giao thông bộ, từ sau năm 2030, phương tiện sử dụng điện vẫn tiếp tục tăng mạnh và đạt 75% đối với ô-tô và 100% xe máy vào năm 2050. Cùng thời gian này, các dạng năng lượng xanh khác như Hydrgen, Methanol… cũng bắt đầu được thử nghiệm và sử dụng rộng rãi.
Đối với đường sắt, năng lượng điện đã được sử dụng ở một số phương tiện đường sắt đô thị trong giai đoạn 2019-2025. Tuy nhiên, các đầu máy đường sắt ngoài đô thị vẫn dùng nhiên liệu truyền thống. Phương án dùng Hydrogen có thể sẽ được áp dụng từ năm 2040. Từ năm 2050 trở đi, tỷ trọng đầu máy sử dụng nhiên liệu xanh sẽ đạt khoảng 60%.
Năm 2035, các phương tiện đường thủy nội địa sẽ được đưa vào sử dụng điện và Hydrogen, tỷ trọng dùng năng lượng xanh đạt khoảng 45% vào năm 2050. Các phương tiện vận tải biển ven bờ sẽ sử dụng 90% nhiên liệu thay thế từ Hydrogen và Ammoniac. Riêng đối với vận tải hàng không, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) bắt đầu được khai thác từ năm 2035, hướng đến đạt 50% tổng nhu cầu năng lượng vào năm 2050.
Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Lê Hoài Nam cho rằng: Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến 2045 xây dựng 5 giải pháp chính để thực hiện mục tiêu đặt ra, trong đó việc kiểm soát được nguồn ô nhiễm từ hoạt động giao thông vận tải, tiến tới hạn chế và dừng hoàn toàn nguồn phát thải là yếu tố quan trọng.
Do đặc thù xã hội sử dụng rất nhiều phương tiện cá nhân, nhất là xe máy để tham gia giao thông, cho nên việc thực hiện các giải pháp chuyển đổi, thay thế nhiên liệu, phương tiện… có ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động bình thường của người dân, doanh nghiệp. Vì vậy, cần phải có lộ trình thích hợp và sự hỗ trợ thiết thực về tài chính đối với người dân và doanh nghiệp vận tải. Vấn đề này cũng đã được Chính phủ chỉ đạo và giao cho các bộ, ngành liên quan nghiên cứu, đề xuất phương án từ đầu năm 2025.
Cho đến nay, một số giải pháp, phương án được triển khai thực hiện đã cho thấy hiệu quả, nhất là trong việc làm thay đổi nhận thức, ý thức của mọi người đối với trách nhiệm bảo vệ môi trường.
Nam Phong
