Theo các chuyên gia, năm 2026, những quy định xanh hoá bắt đầu đi vào thực thi, như kiểm kê khí nhà kính sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc từ 2026 đối với các doanh nghiệp phát thải lớn theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP. Không chỉ trong nước, nhiều tập đoàn toàn cầu như Apple, IKEA, Unilever… cũng đã đưa ra các yêu cầu bắt buộc về minh bạch phát thải đối với chuỗi cung ứng, họ bắt đầu “đẩy” chuyển đổi xanh sang cấp độ kinh tế thực. Người mua trong các chuỗi cung ứng lớn không chỉ yêu cầu doanh nghiệp nói rằng mình đang giảm phát thải, mà yêu cầu doanh nghiệp chứng minh phát thải trong từng đơn hàng, từng tấn sản phẩm, từng tuyến vận tải.
Hay khi CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) của EU vận hành toàn diện từ năm 2026, hàng hóa phát thải cao sẽ bị đánh thuế mạnh, đội giá thành và mất khả năng cạnh tranh… Cuộc chơi Net Zero đã được thiết lập toàn cầu. Doanh nghiệp không minh bạch sẽ bị loại khỏi chuỗi.
Từ “làm cho có” sang “làm để sống còn”
Ông Phạm Hoài Trung, Chuyên gia khí nhà kính, ESG và Net Zero, Chủ tịch HĐTV Công ty Azitech và tư vấn thực hành phát triển bền vững Green Go, cho rằng năm 2026 đánh dấu sự kết thúc của “vùng an toàn” đối với các doanh nghiệp Việt Nam. Những khái niệm từng được coi là “làm cho đẹp hồ sơ” như kiểm kê phát thải hay cam kết Net Zero nay đã trở thành yêu cầu vận hành hàng ngày.
Cụ thể, theo phân tích của vị chuyên gia này, từ năm 2026 các doanh nghiệp không còn có thể nói chung chung rằng họ đang bảo vệ môi trường. Câu hỏi từ phía thị trường và các chuỗi cung ứng toàn cầu đã thay đổi hoàn toàn. Thay vì hỏi “bạn có làm ESG không?”, người mua quốc tế giờ đây đặt ra những câu hỏi mang tính kỹ thuật sâu hơn: “Bạn đo thế nào, dữ liệu lấy từ đâu, có truy xuất được không và bên thứ ba có kiểm chứng được không?”.
Việc gắn phát thải vào quyết định lựa chọn nhà cung cấp khiến chuyển đổi xanh trở thành một phần tất yếu của năng lực bán hàng và khả năng giữ chân khách hàng. Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu hoặc nằm sâu trong chuỗi cung ứng toàn cầu, áp lực minh bạch và giảm phát thải đã trở thành yêu cầu “bắt buộc” thay vì chỉ là “khuyến khích”.
Bên cạnh đó, lý do dữ liệu trở thành trung tâm của năm 2026 là bởi carbon đã được định giá trực tiếp hoặc gián tiếp. Khi mọi con số không có bằng chứng đều trở thành rủi ro tài chính, doanh nghiệp buộc phải xây dựng một “kho bằng chứng” như một loại tài sản vận hành. “Dữ liệu tốt được ví như một “hồ sơ sức khỏe”: có nó thì dễ ký hợp đồng và tiếp cận vốn; không có nó thì mọi cam kết đều trở nên mong manh trước các đợt thẩm tra”, ông Trung nhấn mạnh.
Đặc biệt, năm 2026 chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ từ báo cáo thủ công sang hệ thống MRV (Đo lường – Báo cáo – Thẩm tra). Đây không chỉ là công cụ để làm báo cáo ESG mà còn phục vụ ba mục đích cốt lõi: Đáp ứng yêu cầu gắt gao của khách hàng quốc tế; tuân thủ các quy định pháp lý ngày càng chặt chẽ trong nước; tạo cơ sở để tiếp cận các nguồn vốn xanh. Dữ liệu tốt giống như “hồ sơ sức khỏe” của doanh nghiệp.
Sự “sẵn sàng thẩm tra” trở thành yêu cầu bùng nổ. Doanh nghiệp cần xác định rõ ai sở hữu dữ liệu, dữ liệu lưu trữ ở đâu và quy trình đối soát như thế nào để tránh các rủi ro từ “lỗ hổng dữ liệu” khi bị đối tác hoặc các định chế tài chính kiểm tra đột xuất.
Vì sao câu chuyện dữ liệu lại trở thành trung tâm của chuyển đổi xanh 2026? Bởi vì khi carbon đã được định giá trực tiếp hoặc gián tiếp, mọi con số không có bằng chứng đều trở thành rủi ro. Doanh nghiệp không thể chỉ nói “chúng tôi xanh hơn” mà phải trả lời được: đo thế nào, đo ở đâu, ai chịu trách nhiệm, và bằng chứng lưu ở đâu.
4 động lực thúc đẩy thị trường nội địa
Theo chuyên gia Phạm Hoài Trung, thị trường chuyển đổi xanh Việt Nam năm 2026 vận hành dựa trên 4 động lực chính, tạo thành một hệ sinh thái gắn kết.
Động lực 1: Sức ép tuân thủ và minh bạch. Việc đo lường phát thải không còn là “bài tập tự nguyện”. Áp lực tuân thủ từ cả phía Nhà nước và chuỗi cung ứng toàn cầu buộc doanh nghiệp phải chuyên nghiệp hóa công tác quản trị môi trường.
Động lực 2: Điện xanh và hiệu quả năng lượng. Ông Trung cho rằng với các ngành tiêu thụ điện lớn như: Điện tử, dệt may, vật liệu xây dựng, chế biến thực phẩm… điện xanh không còn là mục tiêu môi trường xa vời mà là điều kiện cạnh tranh trực tiếp. Tuy nhiên, việc triển khai không thể làm theo phong trào. Doanh nghiệp cần hệ thống đo đếm – đối soát để chứng minh kết quả tiết kiệm năng lượng thực tế, từ đó mới có thể thuyết phục ngân hàng hoặc thẩm tra mức giảm phát thải.
Động lực 3: Tài chính xanh và khả năng “đóng gói” dự án. Tài chính xanh được ví như “nhiên liệu” cho quá trình chuyển đổi. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của các doanh nghiệp (đặc biệt là SMEs) không phải là thiếu ý tưởng mà là thiếu năng lực cấu trúc dự án theo ngôn ngữ thẩm định của ngân hàng. Năm 2026, xu hướng nổi bật là các dự án xanh cần được “đóng gói” chuẩn chỉnh với bộ KPI tối thiểu, tiêu chí minh bạch và bằng chứng về dòng tiền tiết kiệm.
Động lực 4: Biến rác thải thành tài sản khí hậu, tức biến một “gánh nặng môi trường” thành “tài sản khí hậu” có thể đo đếm và chứng minh.
Theo ông Trung, đây là điểm nhấn mang tính đột phá của năm 2026. Thay vì coi rác hữu cơ hay phụ phẩm nông nghiệp là gánh nặng chi phí xử lý, các tổ chức, doanh nghiệp bắt đầu chế biến chúng để tạo ra tài sản tài chính, tín chỉ phục vụ mục tiêu Net Zero.
Trong đó, động lực này mang đến “tam giác” lợi ích cho doanh nghiệp: Giúp giảm rác thải, tạo giá trị mới từ phụ phẩm và mở ra doanh thu từ tín chỉ carbon. Tuy nhiên, để đạt được những lợi ích hiện hữu này, dự án phải dựa trên phương pháp luận rõ ràng, xác định được đường cơ sở, kiểm soát rò rỉ và có hệ thống MRV riêng biệt.
Điểm tựa từ Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam
Dù cơ hội rất lớn, song ông Trung cho rằng năm 2026 cũng là năm thanh lọc những doanh nghiệp thiếu thực chất, khi họ coi chuyển đổi xanh là phong trào sẽ bị kéo lại bởi chi phí tăng cao, yêu cầu khách hàng khắt khe và cơ hội tiếp cận vốn bị thu hẹp.
Cùng với đó là rủi ro dữ liệu. Việc thiếu bằng chứng kiểm chứng độc lập hoặc làm theo cách cảm tính sẽ khiến các dự án tạo tín chỉ carbon không có giá trị trên thị trường quốc tế.
Ngoài ra là rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng. Nếu không chuẩn bị năng lực sẵn sàng thẩm tra, doanh nghiệp có thể mất hợp đồng ngay lập tức khi đối tác yêu cầu minh bạch hóa phát thải.
Bức tranh chuyển đổi xanh năm 2026 tại Việt Nam cho thấy một thông điệp rõ ràng “thắng bằng hệ thống, không thắng bằng khẩu hiệu”.
Hệ thống đó bao gồm: Năng lực quản trị dựa trên dữ liệu và MRV thực chất; khả năng tối ưu năng lượng và tiếp cận điện xanh có bằng chứng; kỹ năng đóng gói dự án để khơi thông nguồn vốn xanh; năng lực tạo ra các giá trị thực từ kinh tế tuần hoàn và tín chỉ Net Zero.
Đặc biệt, ông Trung thông tin, khi Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam (VGA) ra đời (đã được Bộ Nội vụ cấp phép ngày 30/12/2025) chuyển đổi xanh không còn là câu chuyện riêng lẻ của từng doanh nghiệp, mà đang trở thành một nỗ lực cần có “hạ tầng mềm” để kết nối, chuẩn hóa và lan tỏa.
Hiệp hội sẽ trở thành “điểm tựa” giúp các tổ chức doanh nghiệp đi từ nhận thức sang hành động, từ hành động sang hệ thống, và từ hệ thống sang năng lực cạnh tranh dài hạn, tiến gần mục tiêu Net Zero bằng những giải pháp công nghệ, đo được, chứng minh được và tạo giá trị thật.
Song Hà
