Liệu các dự án điện gió ở đây và hàng chục dự án khác đã và đang triển khai đo đếm, phát triển tín chỉ carbon khác trong nước, thay vì bán cho đối tác nước ngoài, có thể mang ra “chợ” tín chỉ carbon trong nước để bán?
“Chợ” đã xây xong
Đầu năm nay, Chính phủ đã ban hành Nghị định 29/2026/NĐ-CP, thiết lập sàn giao dịch carbon trong nước, đặt nền móng pháp lý cho thị trường mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Theo đó, sàn giao dịch tín chỉ carbon sẽ hoạt động trên nền tảng hạ tầng của thị trường chứng khoán và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) được giao tổ chức giao dịch, trong khi Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) phụ trách lưu ký, chuyển quyền sở hữu và thanh toán.
Đồng thời, Bộ Nông nghiệp và Môi trường hôm 13/2 đã ban hành Thông tư 11/2026/TT-BNNMT, hoàn thiện khung quản lý Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Thông tư này được có hiệu lực từ 30/3, đánh dấu bước chuyển từ thiết kế chính sách nhiều năm nay về tín chỉ carbon, giảm phát thải khí nhà kính, sang vận hành thực sự.
Với các văn bản nói trên, mỗi hạn ngạch hay mỗi tín chỉ carbon đều có thông tin mã số. Mỗi tổ chức có một tài khoản duy nhất, gắn với mã số thuế, kèm các tiểu khoản để giao dịch, bù trừ, nộp trả bằng hình thức giao dịch điện tử, xác thực qua Cổng dịch vụ công quốc gia. Nói cách khác, carbon được quản lý và giao dịch như một loại tài sản tài chính.
Như vậy, sau nhiều năm “thai nghén” về tín chỉ carbon, nay hạ tầng kỹ thuật cho “chợ” tín chỉ carbon đã thành hình. Nhưng có chợ chưa hẳn đã có mua bán, giao dịch.
Nguồn cung dồi dào
Ba dự án điện gió ở Cà Mau đã đăng ký bán tín chỉ carbon cho đối tác nước ngoài từ 4 năm trước và đã xác nhận đo đếm bán được hơn 2 triệu euro trong 2 năm qua qua tiêu chuẩn của sàn GS (Gold Standard của Thụy Sỹ) cho một tập đoàn nước ngoài. Trong chương trình “Net Zero – Gửi tương lai” của Đài Truyền hình Việt Nam phát sóng gần đây cho biết, cả nước hiện đã có hơn 100 dự án đăng ký bán tín chỉ carbon thành công nhưng quá nửa là theo tiêu chuẩn GS. Các doanh nghiệp cho biết mất chừng 1,5 năm để đăng ký, thẩm định, tính toán và 0,5 năm để phát hành ra thị trường thế giới nếu đăng ký theo tiêu chuẩn GS, đồng thời cũng qua sàn của GS.
Tính đến nay cả nước có 72 dự án đã và đang phát hành tín chỉ carbon được chứng nhận theo GS và đăng tải công khai trên trang web của tổ chức này. Lượng tín chỉ carbon đang lên kế hoạch niêm yết và dự kiến phát hành hàng năm hơn 8,3 triệu tín chỉ. Trong đó, có 37 dự án trong tổng số 72 dự án đã được GS chứng nhận, các dự án còn lại đang trong giai đoạn lên kế hoạch niêm yết và chờ chứng nhận. Trong 72 dự án nói trên thì phần lớn là các dự án điện gió, điện mặt trời, thủy điện, khí sinh học của ngành chăn nuôi, xử lý nước thải.
Ngoài ra, còn hàng chục dự án khác đang được Verra, tổ chức phi lợi nhuận quốc tế quản lý các tiêu chuẩn tín chỉ carbon tự nguyện của Mỹ, chấp thuận đăng ký theo VCS (Verified Carbon Standard – Tiêu chuẩn Carbon được xác minh). Điển hình như Dự án biochar (than sinh học) sử dụng phế thải tre của Công ty cổ phần Bamboo King Vina ở Thanh Hóa.
Có thể thấy, bên bán tín chỉ carbon đang ngày càng nhiều với sản lượng hàng triệu tín chỉ mỗi năm. Nguồn cung tín chì carbon đến từ điện gió, điện mặt trời, thủy điện, lâm nghiệp, xử lý chất thải, chăn nuôi, than sinh học… Từ những dự án lớn hàng triệu tín chỉ đến các mô hình nhỏ như biogas hay thu hồi metan, tất cả đều đang có khả năng bước lên sàn giao dịch.
Ai sẽ mua?
Theo Quyết định số 263/QĐ-TTg ngày 9/2/2026 của Thủ tướng phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho hai năm 2025 và 2026 được phân bổ cho 110 cơ sở sản xuất lớn với 243 triệu tấn carbon cho năm 2025 và 268 triệu tấn năm nay. Như vậy có 34 nhà máy nhiệt điện, 25 nhà máy sắt thép và 51 nhà máy xi măng được phân bổ hạn ngạch phát thải, có thể là bên mua tiềm năng trên thị trường.
Nói cách khác, trong giai đoạn đầu, thị trường gần như là cuộc chơi giữa một bên là hàng trăm dự án tạo tín chỉ và một bên là 110 doanh nghiệp phát thải lớn. Tất nhiên, cũng có khả năng một số doanh nghiệp không nằm trong danh sách phân bổ hạn ngạch phát thải nhưng họ cần mua tín chỉ carbon để trung hòa phát thải trong quá trình “làm đẹp” cho thương hiệu của mình với đối tác nước ngoài hay cổ đông.
Cơ chế vận hành rất đơn giản. Doanh nghiệp phát thải có hai lựa chọn, đầu tư để giảm phát thải hoặc mua tín chỉ để bù trừ (có khống chế lượng mua). Họ sẽ chọn phương án nào rẻ hơn.
Nếu hạn ngạch (1 đơn vị hạn ngạch tương đương 1 tấn carbon, hay 1 tín chỉ carbon) được phân bổ còn dư, họ không có động lực mua thêm tín chỉ. Ví dụ, doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch tới 10 triệu tấn carbon, trong khi đo đếm phát thải có 9 triệu tấn, nên doanh nghiệp có thể để dành hạn ngạch dư cho năm sau, thậm chí trao đổi doanh nghiệp đang cần. Trường hợp này thường trong giai đoạn đầu thí điểm hoặc khi đi vào chính thức nhưng do khả năng đo đếm, phân bổ của nhà quản lý kém hay e ngại tác động xấu đến doanh nghiệp, hạn ngạch phát thải sẽ cao hơn so với thực tế phát thải.
Trường hợp thứ hai là phát thải quá hạn ngạch phân bổ nhưng cho vay nợ hạn ngạch năm sau dễ dàng, tỷ lệ cao thì cả hai trường hợp đã đề cập. Việc doanh nghiệp phát thải ra “chợ” mua tín chỉ carbon để bù trừ cho hạn ngạch phát thải trở nên không cần thiết.
Ở sàn giao dịch, nếu có 1 triệu tín chỉ rao bán nhưng nhu cầu chỉ ở mức vài trăm ngàn, phần dư sẽ buộc người bán phải giảm giá để tìm người mua hoặc bán ra thị trường nước ngoài. Giá càng giảm, lợi ích của bên bán càng mỏng, động lực đầu tư công nghệ xanh vì thế cũng suy yếu.
Giá tín chỉ carbon thấp có thể giúp doanh nghiệp phát thải “dễ thở”, nhưng lại gửi tín hiệu sai cho nền kinh tế, rất ít doanh nghiệp sẵn sàng bỏ vốn lớn để nâng cấp công nghệ. Khi đó, thị trường carbon không còn là công cụ chuyển đổi xanh, mà chỉ là thủ tục tuân thủ và “chợ” carbon sẽ dần đìu hiu.
Trương Thị Thu Hương – Giảng viên Khoa Kinh tế Xã hội và Môi trường, Học viện Chính trị Khu vực II
