Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ đang kéo theo lượng chất thải rắn sinh hoạt và chất thải công nghiệp gia tăng qua từng năm, tạo áp lực lớn lên hệ thống thu gom và xử lý. Trong khi đó, tại nhiều địa phương, phương thức xử lý chủ yếu vẫn là chôn lấp, gây lãng phí tài nguyên và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường. Trước thực trạng này, việc hoàn thiện và áp dụng các chế tài đối với hoạt động phân loại, thu gom và xử lý rác thải trong giai đoạn 2026–2030 được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời tạo động lực phát triển ngành công nghiệp môi trường.
Cơ sở pháp lý cho chủ trương này đã được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Theo Điều 75, chất thải rắn sinh hoạt phải được phân loại tại nguồn thành các nhóm gồm chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Luật cũng quy định việc thu gom, vận chuyển và xử lý phải phù hợp với từng nhóm chất thải nhằm nâng cao hiệu quả tái chế, giảm lượng rác chôn lấp và hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường.
Bên cạnh đó, Điều 79 của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt từng bước được tính theo khối lượng hoặc thể tích chất thải phát sinh. Quy định này thể hiện nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”, góp phần khuyến khích người dân giảm lượng rác phát sinh, thực hiện phân loại rác tại nguồn và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.
Việc thực thi nghiêm các chế tài không chỉ nhằm xử lý các hành vi vi phạm mà còn hướng đến thay đổi nhận thức, hình thành thói quen phân loại rác trong cộng đồng. Khi rác được phân loại ngay từ nguồn phát sinh, các loại vật liệu có khả năng tái chế sẽ được đưa trở lại chu trình sản xuất, chất thải hữu cơ có thể được xử lý thành phân bón hoặc năng lượng sinh học, trong khi chất thải nguy hại được quản lý riêng biệt để hạn chế nguy cơ ô nhiễm đất, nguồn nước và không khí.
Đối với khu vực sản xuất, các quy định mới sẽ tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư công nghệ xử lý chất thải hiện đại, áp dụng mô hình sản xuất sạch hơn và phát triển kinh tế tuần hoàn. Nhiều khu công nghiệp đang từng bước xây dựng hệ thống xử lý chất thải tập trung, ứng dụng công nghệ số trong giám sát, thu gom và vận chuyển chất thải nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao. Đây cũng là cơ hội để ngành công nghiệp tái chế, sản xuất năng lượng từ rác và công nghiệp môi trường phát triển, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời thực hiện các cam kết của Việt Nam về giảm phát thải khí nhà kính và phát triển xanh.
Bảo đảm an toàn môi trường là mục tiêu xuyên suốt trong chính sách quản lý chất thải giai đoạn mới. Việc xử lý rác không đúng quy trình có thể gây ô nhiễm nguồn nước, phát sinh khí độc, làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, cùng với việc áp dụng chế tài nghiêm minh, cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng thu gom, đầu tư công nghệ xử lý tiên tiến, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và đẩy mạnh tuyên truyền để các quy định về phân loại, xử lý rác thải được thực hiện đồng bộ, hiệu quả.
Giai đoạn 2026–2030 được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển mạnh mẽ trong công tác quản lý chất thải tại Việt Nam. Khi hệ thống chế tài được hoàn thiện và thực thi đồng bộ với sự tham gia của chính quyền, doanh nghiệp và người dân, việc phân loại và xử lý rác thải sẽ không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa theo hướng xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn và xây dựng nền kinh tế phát triển bền vững.
Phan Văn – Minh Hải
