Không chỉ dừng lại ở một bản cập nhật chính sách khu vực, sáng kiến mới nhất này của châu Âu – tiền đề cho Đạo luật Kinh tế Tuần hoàn toàn diện sẽ được công bố trong năm năm 2026 – đang tạo ra một “phản ứng dây chuyền” về pháp lý lan rộng sang tận châu Á và các quốc gia Nam bán cầu. Bằng cách xem kinh tế tuần hoàn là trụ cột của an ninh kinh tế và năng lực cạnh tranh công nghiệp, châu Âu đang buộc các chuỗi cung ứng toàn cầu phải tái định nghĩa lại khái niệm về rác thải.
Tính cấp bách của quá trình chuyển đổi này được thể hiện rõ qua phát biểu của ông Maroš Šefčovič, Phó Chủ tịch điều hành EC đặc trách Thỏa thuận Xanh châu Âu, trong thông báo của EC về chương trình này. “Kinh tế tuần hoàn là nhân tố then chốt cho các tham vọng về môi trường và khí hậu của châu Âu, đồng thời đóng vai trò thiết yếu đối với an ninh kinh tế, khả năng phục hồi và năng lực cạnh tranh của khu vực”, ông chia sẻ.
Tầm nhìn này định vị mỗi tấn nguyên liệu thô tiết kiệm được chính là một viên gạch xây dựng nên sự tự chủ kinh tế của châu Âu. Tuy nhiên, con đường này không hề trải hoa hồng. Ngành tái chế châu Âu đang đối mặt với “cơn bão hoàn hảo” khi chi phí năng lượng leo thang đi kèm làn sóng nhựa nhập khẩu giá rẻ, vốn thường được dán nhãn “tái chế” một cách lập lờ.
Để ứng phó, châu Âu đang hướng tới một “Thị trường đơn nhất cho rác thải”, thiết lập các tiêu chí thống nhất về việc chấm dứt rác thải. Mục tiêu là đảm bảo nhựa tái chế được lưu thông tự do như nguyên liệu nguyên sinh. Ông Wopke Hoekstra, Ủy viên phụ trách Hành động Khí hậu của Liên minh châu Âu (EU), cho hay: “Mỗi tấn nguyên liệu thô chúng ta tiết kiệm được, mỗi sản phẩm chúng ta tái sử dụng hoặc tái chế, đều giúp tăng cường khả năng chống chịu, nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp và cắt giảm phát thả””.
Dự kiến đến năm 2050, các giải pháp tuần hoàn có thể giúp thặng dư thương mại của EU tăng thêm 4% và cắt giảm lượng khí thải nhà kính tương đương 200 triệu tấn CO2.
Phản ứng từ Đông Á: Mặt trận mới của các quy định bắt buộc
Hiệu ứng gợn sóng từ chương trình thí điểm của châu Âu đang hiển hiện rõ nét nhất tại Đông Á. Tại đây, các nền kinh tế lớn đang nhanh chóng điều chỉnh tiêu chuẩn quốc gia để bảo vệ quyền lợi xuất khẩu và uy tín môi trường. Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc đều đã công bố những cập nhật pháp lý quan trọng sẽ có hiệu lực vào đầu năm 2026, biến khu vực này từ “công xưởng thế giới” thành một vùng kinh tế tuần hoàn được kiểm soát chặt chẽ.
Trung Quốc đang dẫn đầu làn sóng này với hệ thống 9 tiêu chuẩn quốc gia mới. Từ ngày 1 tháng 2 năm nay, các quy định này sẽ bao phủ toàn bộ chuỗi “sản xuất – thu gom – tái chế – tái sử dụng”. Điểm nhấn là Hướng dẫn thiết kế có khả năng tái chế, đưa ra khung phân loại cho chai PET và hộp nhựa HDPE (các hợp chất nhựa), đảm bảo chúng phải được “thiết kế để tái chế” ngay từ đầu.
Song song đó, Hàn Quốc đã áp dụng các mục tiêu bắt buộc về hàm lượng nhựa tái chế thuộc hàng khắt khe nhất thế giới. Bắt đầu từ năm 2026, các nhà sản xuất chai PET trong suốt phải sử dụng ít nhất 10% nhựa tái chế sau tiêu dùng (PCR), con số này sẽ tăng lên 30% vào năm 2030. Để đảm bảo an toàn, Bộ An toàn Thực phẩm và Dược phẩm Hàn Quốc đã triển khai quy trình chứng nhận kép, kiểm soát chặt chẽ cả quy trình tái chế lẫn độ tinh khiết hóa học của sản phẩm cuối cùng.
Trong khi đó, Nhật Bản tận dụng “Luật thúc đẩy tuần hoàn tài nguyên nhựa” để thay đổi động lực thị trường thông qua mua sắm xanh. Đến năm 2026, Chính phủ Nhật Bản sẽ ưu tiên các hợp đồng mua sắm công cho các sản phẩm đáp ứng ngưỡng 15% rPET và tuân thủ các nguyên tắc thiết kế thân thiện với tái chế, chẳng hạn như loại bỏ nhãn dán khó bóc và sử dụng nắp chai tiêu chuẩn không màu. Những bước đi đồng bộ này cho thấy kinh tế tuần hoàn không còn là “thú chơi xa xỉ” của phương Tây mà đã trở thành tiêu chuẩn cơ bản trong thương mại toàn cầu.
Cần chiến lược hành động từ các bên
Khi hành lang pháp lý ngày càng thắt chặt, các tập đoàn đa quốc gia đang chuyển từ trạng thái phòng ngự sang tái cấu trúc công nghiệp chủ động. Cuộc chơi giờ đây không còn là “giảm thiểu tác hại” mà là chiếm lĩnh nguồn nguyên liệu thứ cấp chất lượng cao để đáp ứng luật định.
Unilever và chương trình “Thiết kế để tái chế” của mình trên toàn cầu là ví dụ điển hình về cách một tập đoàn đa quốc gia phải xoay trục để tồn tại. Với mục tiêu cắt giảm một nửa lượng nhựa nguyên sinh vào năm 2025, Unilever đã phải tái cấu trúc toàn bộ danh mục bao bì. Tại thị trường châu Âu và châu Á, công ty đã chuyển đổi hơn 20% sản lượng sang nhựa PCR. Quan trọng hơn, Unilever đang quyết liệt loại bỏ bao bì “đa vật liệu” (vốn rất khó tái chế) để chuyển sang bao bì đơn vật liệu. Điều này giúp sản phẩm của họ tự động tương thích với các tiêu chuẩn phân loại mới của Trung Quốc và các yêu cầu về Thiết kế sinh thái của EU.
Hay như Coca-Cola và hạ tầng “Vòng lặp kín” của mình để đáp ứng yêu cầu 30% nhựa tái chế tại Hàn Quốc và EU. Coca-Cola đã không dừng lại ở việc thay đổi bao bì mà trực tiếp đầu tư vào chuỗi cung ứng ngược. Tại nhiều thị trường, công ty đã hợp tác với các nhà tái chế địa phương để xây dựng các nhà máy “từ chai ra chai”. Việc tích hợp dọc này giúp đảm bảo nguồn cung rPET cấp thực phẩm ổn định – vốn đang trở thành một loại hàng hóa khan hiếm và đắt đỏ. Bằng cách tự chủ nguồn cung rác, công ty đang dần tách rời sự tăng trưởng khỏi nhựa gốc dầu mỏ và giảm thiểu rủi ro từ các loại thuế nhựa trong tương lai.
Khi doanh nghiệp và các chính phủ đua nhau đặt ra mục tiêu hành động, cộng đồng quốc tế nhận ra rằng tham vọng là chưa đủ nếu thiếu một ngôn ngữ kỹ thuật chung. Các bộ tiêu chuẩn quốc tế như ISO 59000 đang cung cấp khung tham chiếu cần thiết để đảm bảo rằng một nhãn “tái chế” tại Đông Nam Á có giá trị và độ tin cậy tương đương tại Brussels. Đây là nền tảng cho “Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số”, công cụ sẽ sớm cung cấp sự minh bạch tuyệt đối về thành phần hóa học và hàm lượng tái chế.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn vấp phải một nút thắt cổ chai lớn: sự thiếu hụt nhựa tái chế cấp thực phẩm. Điều này làm nổi bật vai trò của hạ tầng con người. Tại các quốc gia Nam bán cầu, những người thu gom rác tự phát chính là những anh hùng thầm lặng của kinh tế tuần hoàn. Để các quy định toàn cầu thực sự hiệu quả, chúng phải mang tính bao trùm, tích hợp các mạng lưới thu gom này vào chuỗi cung ứng minh bạch và công bằng. Bà Judith Enck, Chủ tịch tổ chức Beyond Plastics, đưa ra một góc nhìn thực tế trên một bài báo của tạp chí The Hill (Hoa Kỳ). “Tập trung vào tái chế để giải quyết khủng hoảng ô nhiễm nhựa giống như việc quét lá trong một ngày lộng gió. Chúng ta sẽ không có tiến triển thực sự cho đến khi các công ty giảm bớt sự lệ thuộc vào nhựa”, bà cho hay.
Có thể nói, chương trình thí điểm năm 2026 của EC không chỉ là một văn bản chính sách; đó là tiếng súng bắt đầu cuộc đua toàn cầu về hiệu suất tài nguyên. Với tỷ lệ tuần hoàn toàn cầu hiện chỉ ở mức 6,9%, quá trình chuyển đổi không còn là lựa chọn mà là sự sống còn. Khi các thị trường EU và châu Á dần đồng bộ hóa các “luật chơi”, thông điệp gửi đến ngành nhựa toàn cầu đã quá rõ ràng: tương lai của lợi nhuận nằm ở sự tuần hoàn.
Bước ngoặt này có thành công hay không phụ thuộc vào khả năng chuyển hóa các chính sách tham vọng thành những hành động thực tế, đo lường được và có đạo đức – đảm bảo rằng nền kinh tế tương lai sẽ không còn coi rác là điểm kết thúc, mà là một sự khởi đầu mới.
Nhân Tâm
[…] Bài 1: “Cú hích” từ động thái mới của châu Âu […]