“Xương sống” cho an ninh năng lượng và cam kết Net Zero
Trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch mạnh sang năng lượng xanh, quan điểm xuyên suốt của Quyết định số 438/QĐ-TTg xác định năng lượng nguyên tử trở thành ngành kinh tế – kỹ thuật mũi nhọn, góp phần quan trọng vào việc nâng cao vị thế và sức mạnh quốc gia.
Chiến lược do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì xây dựng theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, với sự phối hợp của nhiều Bộ, ngành liên quan. Trong cấu trúc của Chiến lược, điện hạt nhân được đặt ở vị trí trọng tâm với ý nghĩa chiến lược đối với an ninh năng lượng quốc gia.
Điểm cốt lõi và đột phá được đưa ra trong Chiến lược lần này chính là quan điểm phát triển điện hạt nhân là chính sách nhất quán, có ý nghĩa chiến lược nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050.
Theo lộ trình đến năm 2035, Việt Nam sẽ tập trung triển khai các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2. Đây là những dự án then chốt, được yêu cầu triển khai bảo đảm an toàn, hiệu quả và đúng tiến độ. Không chỉ dừng lại ở các nhà máy quy mô lớn, Chiến lược còn mở ra hướng đi mới khi nhấn mạnh việc nghiên cứu, tiếp thu và làm chủ công nghệ lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR).
Tầm nhìn đến năm 2050, điện hạt nhân sẽ đóng góp khoảng 6 – 8% tổng sản lượng điện quốc gia, với khoảng 10 – 15 lò phản ứng SMR được xem xét bổ sung tùy thuộc vào điều kiện kinh tế – kỹ thuật
Khi hạt nhân phục vụ dân sinh
Chiến lược xác lập vị thế hạt nhân trong các lĩnh vực của đời sống. Điều này thể hiện sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, hạt nhân không còn là lĩnh vực nghiên cứu hàn lâm mà phải đóng góp trực tiếp vào đời sống người dân.
Năng lượng nguyên tử không chỉ là những lò phản ứng, nó hiện diện trong từng hơi thở của đời sống người dân sinh qua ứng dụng của năng lượng nguyên tử trong Y tế, Nông nghiệp và Công nghiệp.
Trong Y tế, Chiến lược đặt ra mục tiêu đến năm 2035, nâng quy mô và hiệu quả của các cơ sở xạ trị, y học hạt nhân đạt trình độ tiên tiến trong khu vực ASEAN. Cụ thể, Việt Nam phấn đấu đạt tỷ lệ 20 máy CT và 10 máy MRI trên mỗi triệu dân, đồng thời sản xuất được các loại thuốc phóng xạ đáp ứng 100% nhu cầu trong nước và hướng tới xuất khẩu. Việc nghiên cứu các công nghệ trị liệu tiên tiến như trị liệu proton cũng được chú trọng để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân.
Trong Nông nghiệp, Việt Nam đặt mục tiêu giữ vững vị trí số 1 Đông Nam Á về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong chọn tạo giống đột biến. Các kỹ thuật này dự kiến sẽ đóng góp tối thiểu 10% giá trị gia tăng hằng năm cho ngành nông nghiệp. Đến năm 2035, chúng ta kỳ vọng sẽ chọn tạo được từ 5 – 10 giống cây trồng chủ lực có năng suất, chất lượng cao và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu…
Ứng dụng hạt nhân trong công nghiệp cũng được định hướng rõ nét thông qua việc làm chủ các kỹ thuật kiểm tra không phá hủy (NDT), kỹ thuật soi chiếu và điều khiển hạt nhân trong các ngành kinh tế trọng điểm như dầu khí, hóa chất, giao thông.
Việc ứng dụng bức xạ trong thăm dò, khai thác và chế biến sâu các loại khoáng sản, đặc biệt là đất hiếm, cho thấy tầm nhìn trong việc bảo vệ và khai thác hiệu quả tài nguyên chiến lược của đất nước.
Đặc biệt, công nghệ bức xạ sẽ được ứng dụng để thăm dò, khai thác và chế biến sâu các loại khoáng sản, đất hiếm – những tài nguyên chiến lược của kỷ nguyên công nghệ.
Làm chủ khoa học, từ phòng thí nghiệm đến thực tiễn
Một quốc gia muốn phát triển năng lượng nguyên tử bền vững phải có một nền tảng khoa học mạnh. Quyết định số 438/QĐ-TTg xác định việc hoàn thành và đưa vào vận hành Trung tâm Nghiên cứu khoa học công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu, với lò phản ứng nghiên cứu mới công suất 10 MW được kỳ vọng là “cánh chim đầu đàn”, thúc đẩy các nghiên cứu cơ bản và ứng dụng. Đây sẽ là “trái tim” của ngành hạt nhân.
Chiến lược khẳng định nguyên tắc phát triển ứng dụng năng lượng nguyên tử phải đi đôi với bảo đảm an toàn, an ninh cao nhất cho con người, môi trường và xã hội. Việc thiết lập hệ thống quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia phủ rộng toàn quốc, cùng quy trình quản lý chặt chẽ chất thải phóng xạ và nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng, thể hiện tinh thần trách nhiệm cao nhất của Nhà nước đối với môi trường và thế hệ mai sau. Cùng với đó, việc quản lý chất thải phóng xạ và nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng cũng được quy định chặt chẽ, với các cơ sở lưu giữ được lựa chọn địa điểm kỹ lưỡng cấp quốc gia và cấp tỉnh.
Về nhân lực, Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2035 sẽ đào tạo đội ngũ khoảng 2.500 nhân lực chuyên môn sâu về hạt nhân. Trong đó bao gồm các chuyên gia nghiên cứu, cán bộ quản lý nhà nước và đặc biệt là khoảng 200 nhân lực vận hành lò phản ứng SMR cùng 3.900 nhân lực đáp ứng nhu cầu cho các nhà máy điện hạt nhân tại Ninh Thuận.
Chính sách tiền lương và môi trường làm việc đặc thù cũng được nhắc đến như một giải pháp then chốt để thu hút nhân tài, bao gồm cả chuyên gia Việt kiều và quốc tế.
Để thực hiện một chiến lược dài hơi, Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong đầu tư hạ tầng chiến lược, hội nhập sâu rộng, thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế, nhưng đồng thời khuyến khích mô hình hợp tác công – tư (PPP) và đầu tư tư nhân, nhằm phát huy nội lực của doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và làm chủ công nghệ năng lượng nguyên tử.
Kinh phí sẽ được huy động đa dạng từ ngân sách, nguồn thu doanh nghiệp, vốn vay ODA và các nguồn hợp pháp khác. Việt Nam sẽ đẩy mạnh hợp tác với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) và các quốc gia có nền công nghệ hạt nhân tiên tiến như Liên bang Nga, Nhật Bản, Hungary… Đồng thời, chủ động tuyên truyền để tạo sự đồng thuận xã hội để ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam hòa nhập và phát triển.
Chiến lược không tách rời xu thế thời đại khi yêu cầu đẩy mạnh tích hợp chuyển đổi số, dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) vào quản lý, vận hành. Từ việc quản lý an toàn, an ninh hạt nhân đến chẩn đoán, điều trị y tế và quản lý lưới điện hạt nhân, AI và Big Data sẽ là những công cụ đắc lực giúp nâng cao hiệu quả và giảm thiểu rủi ro. Ứng dụng AI trong chẩn đoán điều trị y tế và quản lý an toàn hạt hân sẽ giúp tối ưu hóa nguồn lực và giảm thiểu rủi ro cho con người.
Năm 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng của Việt Nam trong quá trình chuẩn bị hạ tầng cho điện hạt nhân, khi chủ trương tái khởi động các dự án được Quốc hội thông qua từ cuối 2024 bắt đầu đi vào triển khai.
Tháng 9/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã làm việc với Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, khẳng định quyết tâm phát triển điện hạt nhân như một nguồn năng lượng cho sự phát triển.
Việc ban hành Quyết định số 438/QĐ-TTg mở ra một tương lai nơi trí tuệ Việt Nam làm chủ công nghệ hạt nhân, đảm bảo an ninh năng lượng, bước vào kỷ nguyên mới bằng sức mạnh của tri thức và bản lĩnh.
(Trung tâm Truyền thông KH&CN / Bộ KH&CN)
