Ý kiến từ các cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế và doanh nghiệp đã phác họa rõ nét kỳ vọng về một Trung tâm Tài chính quốc tế TPHCM (VIFC) – nơi thị trường vốn xanh và sàn giao dịch tín chỉ carbon có thể trở thành những trụ cột mới.
Áp lực vốn khí hậu khủng
Đề cập đến việc xây dựng và phát triển tài chính xanh đối với VIFC, ông Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM cho biết bức tranh nhu cầu vốn cho chuyển đổi xanh với những con số rất cụ thể.
Để có thể đạt mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, chỉ riêng chuyển đổi năng lượng, Việt Nam cần khoảng 135 tỷ USD đến năm 2030. Đến năm 2040, nhu cầu vốn ước khoảng 368 tỷ USD tương đương 6,8% GDP/năm và đến năm 2050, con số có thể dao động 364-511 tỷ USD.
Nhưng theo ước tính của Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC), nhu cầu vốn còn khổng lồ hơn. Cụ thể, tiềm năng đầu tư khí hậu tại Việt Nam giai đoạn 2016-2030 lên tới 753 tỷ USD. Như vậy, nguồn lực công là không đủ. Vốn tư nhân quy mô lớn, cả trong nước và quốc tế, sẽ là điều kiện tiên quyết.
Vì vậy, vấn đề không chỉ là “có dự án xanh”, mà là phải có hạ tầng tài chính đủ chuẩn quốc tế để hút dòng vốn ấy. Theo Theo Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM, VIFC được định hướng phát triển thành hệ sinh thái tài chính đa dạng, bao gồm dịch vụ tài chính xanh, với cơ chế thể chế ưu đãi, linh hoạt theo Nghị định 324/2025/NĐ-CP của Chính phủ.
Đáng chú ý là đề xuất cơ chế sandbox cho đổi mới sáng tạo, cho phép thử nghiệm công nghệ, sản phẩm tài chính xanh mới chưa được điều chỉnh bởi luật hiện hành. Điều này mở đường cho các mô hình token hóa trái phiếu xanh, tài sản năng lượng tái tạo và đặc biệt là sàn giao dịch tín chỉ carbon ứng dụng blockchain.
Tầm nhìn được mô tả khá rõ, theo ông An, VIFC được kỳ vọng như một “cỗ máy” bơm vốn cho tăng trưởng xanh, thu hút dòng vốn nước ngoài và tạo kênh huy động hiệu quả cho doanh nghiệp, dự án xanh Việt Nam.
Sàn giao dịch tín chỉ carbon: tham vọng đi trước thị trường
Trao đổi với chúng tôi, đại diện Công ty CP Sàn giao dịch tín chỉ carbon ASEAN (CCTPA) đề xuất xây dựng sàn giao dịch tín chỉ carbon tại VIFC. Theo đó, sàn hướng tới cung cấp hệ sinh thái giao dịch và đầu tư tín chỉ Carbon linh hoạt, cho phép giao dịch nhanh chóng, minh bạch, bảo mật; hỗ trợ mua bán, đầu tư, trao đổi và bù trừ nội bộ. Nền tảng ứng dụng công nghệ blockchain, token hóa tín chỉ Carbon và sử dụng sổ cái phân tán nhằm bảo đảm dữ liệu bất biến, ngăn chặn gian lận và “double-selling”.
Mô hình giao dịch được thiết kế đa tầng như giao dịch giao ngay, giao dịch cho phép đàm phán trực tiếp, đấu giá hay xác lập giá theo nhu cầu thị trường và hỗ trợ giao dịch OTC… Đáng chú ý, công ty đề xuất sàn còn cơ chế giao dịch Chứng chỉ Năng lượng tái tạo quốc tế (I-REC) phục vụ nhu cầu doanh nghiệp sử dụng và hủy chứng chỉ năng lượng tái tạo.
CCTPA cho biết trong bối cảnh Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn thí điểm ETS 2025-2029, tiến tới sàn giao dịch carbon quốc gia năm 2028, việc đặt một sàn giao dịch carbon trong VIFC có thể tạo lợi thế “đón đầu” khi thị trường bắt buộc và tự nguyện cùng mở rộng.
Ông Nguyễn Văn Nam, Giám đốc điều hành Khối Thông tin doanh nghiệp thuộc FiinGroup, cung cấp thêm dữ liệu nền cho bức tranh tài chính xanh Việt Nam. Theo Ngân hàng Nhà nước, đến 9/2024 có 50 tổ chức tín dụng phát sinh dư nợ xanh, đạt gần 680.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 4,35% tổng dư nợ nền kinh tế, tập trung chủ yếu vào năng lượng tái tạo (45%) và nông nghiệp xanh (30%).
Giai đoạn 2017-2022, dư nợ tín dụng xanh tăng bình quân gần 23%/năm, cao hơn tốc độ tăng trưởng tín dụng chung (15%). Tuy nhiên, quy mô phát hành trái phiếu xanh và bền vững vẫn còn khiêm tốn. Tổng phát hành bền vững giai đoạn 2021-2023 chỉ đạt khoảng 0,8 tỷ USD. Dù vậy, theo ước tính của FiinRatings, tổng chi phí phải trả của doanh nghiệp phát hành trái phiếu xanh có thể thấp hơn khoảng 1-2% so với lãi suất trái phiếu thường cùng nhóm ngành.
Ông Nam chỉ ra, thách thức vẫn còn khi chi phí phát hành trái phiếu xanh cao, nguồn vốn dài hạn hạn chế, thị trường phòng ngừa rủi ro và phái sinh chưa phát triển, hạ tầng truyền tải điện còn yếu.
Lợi thế cạnh tranh khu vực và “cuộc đua” trung tâm xanh
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các trung tâm như Singapore, Hong Kong hay Thượng Hải đều kết hợp chính sách ưu đãi, đa dạng sản phẩm xanh và ứng dụng blockchain, token hóa tài sản.
Tại khu vực ASEAN+3, tổng giá trị trái phiếu bền vững đã đạt 868 tỷ USD, theo IFC. Thị trường tín chỉ carbon toàn cầu cũng tăng trưởng nhanh, với khoảng 38 hệ thống ETS đang vận hành và gần 20 hệ thống đang thiết kế .
Từ đó, các chuyên gia cho rằng câu hỏi đặt ra là VIFC sẽ định vị ở đâu trong chuỗi giá trị tài chính xanh khu vực? VIFC chỉ như là điểm đến của vốn hay là nơi hình thành giá – nơi chuẩn hóa sản phẩm và dẫn dắt dòng vốn carbon cho ASEAN?
Tham vọng là rõ ràng. Kiến trúc chính sách cũng đang hình thành. Nhưng Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM cho rằng, để một trung tâm tài chính quốc tế thực sự trở thành “cỗ máy” cho tăng trưởng xanh, điều kiện tiên quyết vẫn là niềm tin thị trường. Bao gồm khung pháp lý minh bạch, cơ chế giải quyết tranh chấp theo chuẩn quốc tế, dữ liệu đáng tin cậy và năng lực đánh giá, giám sát ESG độc lập (quy trình theo dõi, đo lường, đánh giá hoạt động của doanh nghiệp dựa trên 3 trụ cột môi trường, xã hội và quản trị).
Nếu làm được, TPHCM không chỉ giải được bài toán vốn cho Net Zero của riêng mình, mà còn có thể trở thành một “hub” tài chính carbon của khu vực – nơi tín chỉ carbon, trái phiếu xanh, token hóa tài sản và tài trợ chuỗi cung ứng xanh cùng hội tụ trong một hạ tầng tài chính tích hợp.
Trong cuộc đua này, thời gian không chờ đợi. Lợi thế sẽ thuộc về trung tâm nào đủ nhanh để biến tham luận thành thị trường thực sự vận hành.
Quốc Ngọc
