Trong một thế giới đang nóng lên nhanh chóng, carbon không còn là một vấn đề môi trường đơn thuần mà đã trở thành một biến số kinh tế then chốt. Từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU đến các yêu cầu ESG khắt khe của nhà đầu tư, phát thải khí nhà kính hiện nay đang trực tiếp quyết định khả năng tiếp cận thị trường và vị thế cạnh tranh của doanh nghiệp. Tại Việt Nam, hành trình này không còn dừng ở mức “khuyến khích” mà đã trở thành một chiến lược sống còn khi lộ trình thị trường carbon trong nước đang dần thành hình.
“Luật chơi” mới của thị trường toàn cầu
Nhiều doanh nghiệp Việt vẫn còn nhầm lẫn trung hòa carbon với các hoạt động CSR (trách nhiệm xã hội) rời rạc. Thực chất, trung hòa carbon (Carbon Neutral) là trạng thái cân bằng giữa lượng phát thải khí nhà kính và lượng được hấp thụ hoặc bù đắp thông qua các dự án tín chỉ. Đây là bước đệm quan trọng trước khi tiến tới mục tiêu Net Zero (phát thải ròng bằng 0) – nơi doanh nghiệp phải cắt giảm thực chất từ 90-95% tổng phát thải.
Áp lực đang đến từ mọi phía. Theo Ngân hàng Thế giới, hơn 70% lượng phát thải toàn cầu đến từ chuỗi cung ứng, khiến các tập đoàn đa quốc gia siết chặt yêu cầu phát thải Scope 3 đối với nhà cung ứng. Tại nội địa, Chính phủ đã cam kết đạt Net Zero vào năm 2050, và theo lộ trình, thị trường carbon trong nước sẽ vận hành thí điểm kéo dài đến hết ngày 31/12/2028 và từ 1/1/2029, thị trường bước vào giai đoạn vận hành chính thức trên phạm vi toàn quốc. Khi đó, phát thải carbon sẽ không còn là “chi phí vô hình” mà trở thành chi phí tài chính thực sự đánh trực tiếp vào lợi nhuận doanh nghiệp.
Tính đến nay, Việt Nam đã có 6 doanh nghiệp đạt chứng nhận trung hòa carbon theo tiêu chuẩn quốc tế PAS 2060:2014, cho thấy sự chuyển mình mạnh mẽ của khối tư nhân lẫn doanh nghiệp nhà nước.
Đơn cử như Vinamilk đã có 3 đơn vị (gồm 2 nhà máy và 1 trang trại) hoàn tất kiểm kê và đạt chứng nhận trung hòa carbon quốc tế theo tiêu chuẩn PAS 2060:2014. Tập đoàn TH là đơn vị tiên phong với 2 công ty thành viên (Công ty cổ phần Sữa TH và Công ty TNHH nước tinh khiết Núi Tiên) đạt chứng nhận trung hòa carbon tiêu chuẩn PAS 2060:2014. Petrolimex ghi dấu ấn khi trở thành doanh nghiệp nhà nước đầu tiên nhận xác nhận trung hòa carbon theo PAS 2060:2014, minh chứng cho cam kết kiểm soát phát thải trên toàn hệ thống.
Bên cạnh đó nhiều tập đoàn lớn khác cũng đang triển khai các lộ trình giảm phát thải sâu rộng như Petrovietnam đã triển khai dự án điện gió ngoài khơi công suất 1 GW và cải tiến công nghệ lọc – hóa dầu. EVN xây dựng lộ trình thay thế nhiên liệu cho các nhà máy nhiệt điện than cũ và tăng tỷ lệ năng lượng tái tạo.
Vingroup trở thành biểu tượng giao thông xanh với hệ thống VinBus giúp giảm gần 41.000 tấn CO2 sau ba năm hoạt động. Viettel thực hiện chương trình “mạng lưới viễn thông xanh”, giảm 5% năng lượng tiêu thụ toàn hệ thống; Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (VRG) vừa tạo nên một dấu ấn chiến lược khi chính thức công bố nhãn hiệu chứng nhận “VRG GREEN” – biểu tượng cho các sản phẩm cao su xanh, phát thải thấp và minh bạch, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về môi trường và phát triển bền vững.
Việt Nam hiện nằm trong top 4 quốc gia có dự án bán tín chỉ carbon tự nguyện nhiều nhất thế giới với hơn 300 dự án đã đăng ký. Một số doanh nghiệp đã bán thành công tín chỉ cho các tổ chức quốc tế, như tín chỉ từ dự án máy lọc nước sạch (giảm năng lượng đun nấu) được bán cho Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) với giá khoảng 10 USD/tín chỉ; tín chỉ từ dự án điện mặt trời được bán cho FIFA với giá khoảng 5 USD/tín chỉ.
Theo lộ trình, thị trường carbon trong nước sẽ vận hành thí điểm đến hết năm 2028 và vận hành chính thức từ đầu năm 2029. Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ là cơ quan quản lý Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Trong bối cảnh này, việc doanh nghiệp chủ động xây dựng lộ trình trung hòa carbon không chỉ là cam kết môi trường, mà còn là bước đi chiến lược để sẵn sàng tham gia thị trường carbon, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Lộ trình cho doanh nghiệp: Không thể chậm trễ
Để không bị tụt lại phía sau trong kỷ nguyên carbon thấp, doanh nghiệp cần một chiến lược bài bản thay vì các chiến dịch ngắn hạn. Trong chiến lược đó, cần xác định rõ các bước như sau:
Thứ nhất, kiểm kê và đo lường: Xác định chính xác “dấu chân carbon” theo chuẩn quốc tế.
Thứ hai, xác định cơ hội: Ưu tiên các giải pháp giảm phát thải chi phí thấp, đặc biệt là tiết kiệm năng lượng.
Thứ ba, đầu tư công nghệ: Chuyển đổi sang năng lượng tái tạo và tối ưu hóa quy trình sản xuất.
Thứ tư, bù đắp có trách nhiệm: Sử dụng tín chỉ carbon chất lượng cao cho phần phát thải không thể loại bỏ.
Thứ năm, minh bạch thông tin: Công bố báo cáo phát thải để xây dựng niềm tin với thị trường và tránh “greenwashing”.
Hành trình trung hòa carbon có thể ví như việc xây dựng một “áo giáp” bảo vệ doanh nghiệp trước những cơn bão thuế carbon và rào cản thương mại đang cận kề. Những đơn vị hành động sớm hôm nay không chỉ đang bảo vệ hành tinh, mà còn đang tự cấp cho mình tấm vé ưu tiên để bước vào chuỗi giá trị toàn cầu của tương lai.
Chuyển đổi xanh mang lại những con số “biết nói” về hiệu quả kinh tế. Một báo cáo của McKinsey chỉ ra rằng đầu tư sớm vào giảm phát thải có thể giúp doanh nghiệp giảm 10-20% chi phí năng lượng trong trung hạn. Việc đạt được các chứng nhận trung hoà tiêu các tiêu chuẩn như PAS 2060:2014 hay ISO 14068:2023 còn là “tấm hộ chiếu” giúp doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn xanh với lãi suất ưu đãi và ổn định chi phí vận hành trước sự biến động của giá nhiên liệu hóa thạch.
Hoàng Anh Dũng – Chuyên gia tín chỉ carbon
