Ngày 20/8/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Một trong những mục tiêu được đặt ra là giảm phát thải khí nhà kính từ 15-35% vào năm 2030. Định hướng này đặt ngành điện trước một bài toán kép: Phải từng bước giảm phát thải nhưng không để ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của nền kinh tế.
Với quy mô và mức độ phức tạp của hệ thống điện Việt Nam hiện nay, việc cân đối hợp lý giữa năng lượng tái tạo, các nguồn điện truyền thống, nguồn điện nền và mức dự phòng cần thiết là yêu cầu then chốt để đồng thời đạt được mục tiêu bảo đảm cung ứng điện và giảm phát thải khí nhà kính.
Theo ông Tăng Thế Hùng, Phó Cục trưởng Điện lực (Bộ Công thương), mục tiêu giảm phát thải và yêu cầu bảo đảm cung ứng điện đang được xem xét tổng thể trong quá trình xây dựng chính sách theo hướng hài hòa, có lộ trình phù hợp điều kiện thực tiễn của Việt Nam. Điều đó cho thấy, ở giai đoạn chuyển tiếp, bên cạnh phát triển các nguồn điện sạch, dư địa giảm phát thải nằm ngay trong những nhà máy đang vận hành.
Theo ông Phạm Viết Thạch, Phó Trưởng ban Môi trường và Phát triển bền vững, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, các nhà máy phải thực hiện đánh giá tác động môi trường, lựa chọn công nghệ, giải pháp kỹ thuật phù hợp nhằm hạn chế phát sinh chất thải, khí thải. Khi đi vào vận hành, các hệ thống lọc bụi tĩnh điện, khử SO2, kiểm soát NOx được duy trì để bảo đảm khí thải sau xử lý đáp ứng quy chuẩn Việt Nam.
Tuy nhiên, yêu cầu hiện nay không chỉ dừng lại ở kiểm soát các chất ô nhiễm thông thường. Các cơ sở nhà máy điện thuộc diện phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính đã xây dựng kế hoạch giảm nhẹ phát thải khí nhà kính giai đoạn 2026-2030. Một hướng đang được triển khai là giảm tiêu hao năng lượng ngay trong nội bộ các nhà máy. Các giải pháp gồm lắp đặt hệ thống điện mặt trời, thay thế đèn chiếu sáng bằng đèn LED tiết kiệm điện, cải tạo hệ thống điều hòa và sử dụng chiếu sáng năng lượng mặt trời cho khu vực ngoài trời.
Một số nhà máy từng bước chuyển đổi nhiên liệu theo hướng sạch hơn, từ dầu FO sang dầu DO và từ dầu DO sang khí tự nhiên, góp phần giảm phát thải CO2 so với nhiên liệu truyền thống. Giải pháp khác là tăng cường bảo dưỡng, sửa chữa định kỳ, nâng cao độ tin cậy của thiết bị để hạn chế sự cố và giảm tiêu hao nhiên liệu không cần thiết. Công tác số hóa, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý vận hành, giám sát tiêu hao nhiên liệu và phát thải cũng từng bước được đẩy mạnh.
Các nhà máy đồng thời tập trung giảm suất hao nhiệt thông qua cải thiện vận hành hệ thống quạt, điều chỉnh quy trình nhiên liệu và tăng cường vệ sinh các bề mặt trao đổi nhiệt. Qua đó, lượng nhiên liệu tiêu hao và phát thải CO2 trên mỗi kWh điện sản xuất từng bước được giảm xuống.
Tuy nhiên, bài toán giảm phát thải cũng gặp những khó khăn. Đó là việc các nhà máy vừa phải bảo đảm vận hành an toàn, ổn định, liên tục để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng, nhất là trong những giai đoạn cao điểm, vừa phải đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng cao và nghiêm ngặt hơn. Việc duy trì hiệu quả vận hành, đồng thời cải tạo, nâng cấp hệ thống xử lý môi trường theo các quy chuẩn mới đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn, chi phí vận hành, bảo dưỡng cao và đội ngũ kỹ thuật có trình độ chuyên môn sâu.
Ông Phạm Viết Thạch cho rằng, để quá trình giảm phát thải được triển khai thực chất hơn, trong ngắn hạn và trung hạn, tiếp tục nâng cấp các nhà máy điện hiện hữu, nhất là các công trình và hệ thống bảo vệ môi trường; nâng cao hiệu suất, độ tin cậy vận hành để giảm phát thải trong phạm vi công nghệ hiện nay cho phép.
Về dài hạn, từng bước đa dạng hóa cơ cấu nguồn điện theo hướng phát thải thấp hơn. Chú trọng nghiên cứu và triển khai thủy điện tích năng, các giải pháp lưu trữ năng lượng và các dự án điện hạt nhân quy mô lớn theo chủ trương của Nhà nước, qua đó hình thành các nguồn điện nền ổn định, phát thải thấp, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng. Đối với các nguồn điện hóa thạch còn tiếp tục vận hành, cần nghiên cứu, thử nghiệm và từng bước áp dụng các công nghệ giảm phát thải tiên tiến trên cơ sở hợp tác quốc tế và khi các điều kiện về kỹ thuật, kinh tế, chính sách cho phép.
Các chuyên gia nhận định, để hướng đi này sớm được triển khai trong thực tế, phải tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, thủ tục và nguồn lực. Trước hết, cần một khung chính sách ổn định, nhất quán và có khả năng dự báo dài hạn đối với chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả. Với những dự án có quy mô đầu tư lớn và thời gian thu hồi vốn dài, sự ổn định chính sách là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp có cơ sở xây dựng kế hoạch đầu tư. Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tính toán, phân bổ và ghi nhận hợp lý các chi phí cho hoạt động giảm phát thải và bảo vệ môi trường theo hướng bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người sử dụng điện.
Một giải pháp quan trọng khác là đơn giản hóa, chuẩn hóa thủ tục đối với các dự án điện sạch, tiết kiệm điện, tự sản xuất-tự tiêu thụ cũng như các dự án cải tạo, nâng cấp công nghệ tại những nhà máy hiện hữu. Việc tháo gỡ vướng mắc liên quan quy hoạch, chấp thuận chủ trương đầu tư, thủ tục môi trường và đất đai sẽ giúp rút ngắn thời gian triển khai, sớm đưa các giải pháp giảm phát thải vào vận hành.
Ngoài ra, cần có các cơ chế phù hợp đặc thù ngành điện, trong đó có tín dụng xanh dài hạn với lãi suất hợp lý; chính sách về thuế, phí đối với các dự án đầu tư giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng và đổi mới công nghệ. Cách tiếp cận tổng thể này được xem là nền tảng quan trọng để ngành điện vừa đáp ứng yêu cầu tăng trưởng kinh tế-xã hội, vừa từng bước thực hiện các mục tiêu giảm phát thải và phát triển bền vững trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Đức Tùng – Nam Phong
