Điều này khiến thị trường carbon tương lai mang dáng dấp của một “sàn chứng khoán phát thải”. Theo Thông tư 11/2026/TT-BNNMT vừa được Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành ngày 27/5 về Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon sẽ kết nối trực tiếp với hệ thống giao dịch carbon của HNX và hệ thống lưu ký của VSDC.
Thông tư quy định rõ toàn bộ hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon sẽ được cấp mã định danh riêng, có số sê-ri điện tử và được quản lý tập trung trên hệ thống quốc gia. Các giao dịch ký gửi, rút ký gửi, chuyển quyền sở hữu hay bù trừ phát thải đều được thực hiện điện tử.
Về bản chất, cấu trúc này khá giống thị trường chứng khoán hiện nay. Doanh nghiệp sẽ có “tài khoản carbon”, tương tự tài khoản chứng khoán. Hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ carbon được lưu ký tại VSDC giống cách cổ phiếu được lưu ký tập trung. Khi phát sinh giao dịch, dữ liệu sẽ được đối soát cuối ngày giữa các hệ thống.
Một số chuyên gia cho rằng cách làm này giúp Việt Nam tiết kiệm đáng kể chi phí đầu tư hạ tầng công nghệ và nhân sự vận hành. Thay vì xây một hệ thống giao dịch hoàn toàn mới, Nhà nước tận dụng nền tảng sẵn có của thị trường chứng khoán.
Trong bối cảnh Việt Nam dự kiến thí điểm sàn giao dịch carbon từ năm 2028, đây được xem là bước chuẩn bị hạ tầng quan trọng.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hệ thống mới sẽ quản lý toàn bộ vòng đời của hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, từ lúc phát hành đến khi bị hủy. Hệ thống cũng cho phép doanh nghiệp chuyển hạn ngạch sang kỳ sau, vay mượn hạn ngạch tương lai hoặc dùng tín chỉ carbon để bù trừ phát thải.
Tuy nhiên, việc vận hành carbon theo mô hình gần giống chứng khoán cũng đặt ra nhiều tranh luận.
Tại châu Âu, thị trường ETS từng chứng kiến giá carbon tăng mạnh do dòng vốn tài chính tham gia đầu cơ. Tín chỉ phát thải từ chỗ là công cụ môi trường dần trở thành loại tài sản giao dịch có tính đầu cơ cao.
Nhiều quỹ đầu tư quốc tế hiện xem carbon là “hàng hóa tài chính xanh”, tương tự vàng hoặc năng lượng.
Điều này khiến giới chuyên gia lo ngại thị trường carbon Việt Nam có thể sớm bị tài chính hóa nếu thiếu cơ chế giám sát đủ mạnh.
Một rủi ro khác nằm ở chất lượng tín chỉ carbon. Khác với cổ phiếu, giá trị của tín chỉ carbon phụ thuộc vào khả năng chứng minh lượng phát thải giảm là có thật. Nếu dữ liệu kiểm kê phát thải không đáng tin cậy hoặc cơ chế xác minh còn lỏng lẻo, thị trường sẽ mất niềm tin.
Thông tư mới chủ yếu giải quyết phần “hạ tầng giao dịch”, trong khi thách thức lớn hơn nằm ở hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải, còn gọi là MRV.
Hiện nay, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa quen với việc kiểm kê khí nhà kính. Không ít ngành xuất khẩu còn lúng túng trước yêu cầu truy xuất phát thải từ các thị trường lớn như EU hay Mỹ.
Trong khi đó, CBAM, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU, sẽ bắt đầu giai đoạn áp thuế từ năm 2026. Điều này tạo áp lực buộc doanh nghiệp Việt Nam phải nhanh chóng tham gia hệ sinh thái carbon nếu không muốn mất lợi thế xuất khẩu.
Giới phân tích cho rằng, sự tham gia của HNX và VSDC cho thấy Việt Nam đang chọn hướng tiếp cận “thị trường hóa carbon” thay vì chỉ quản lý hành chính phát thải.
Nếu vận hành hiệu quả, thị trường này có thể tạo thêm nguồn lực tài chính cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ xanh. Nhưng nếu thiếu giám sát, carbon rất dễ trở thành một “sân chơi tài chính” mới, nơi dòng tiền chạy nhanh hơn tốc độ giảm phát thải thực tế.
Hồng Văn
