Việt Nam được cho là đứng thứ hai thế giới về nhập khẩu rác điện tử trong năm 2025 với 420 triệu đô la, chỉ xếp sau Nhật Bản. Trong khi Nhật Bản sở hữu công nghệ xử lý rác thải điện tử tân tiến nhất thế giới và cũng có hạng trong xuất khẩu phế liệu điện tử thế giới thì ở Việt Nam, công nghệ xử lý cũ kỹ, khoảng 80-90% rác thải điện tử hiện đang về tay mạng lưới thu mua ve chai (đồng nát). Vậy mà, lượng rác thải điện tử theo trào lưu “đồ công nghệ giá rẻ” trên toàn cầu đang tiếp tục tăng… theo cấp số nhân.
Đơn giản nhưng không phải ai cũng kiên nhẫn
Sau Tết Nguyên đán 2026 vừa rồi, L.A. – thư ký của một hiệp hội doanh nghiệp – đổi công việc mới. Liền sau đó thì “cái túi Doraemon” của L.A. cũng biến mất. Đây là chiếc hộp thu gom pin cũ, hết sử dụng tại cơ quan của cô thư ký. Những thứ rác điện tử nặng ký hơn như dây sạc và bộ sạc điện thoại cũ, dây laptop hay các thứ khác, tiện tay thì L.A. giúp đem bỏ, hoặc không thì hướng dẫn mọi người nơi bỏ. “Không nên để chung với rác thải sinh hoạt”, cô luôn nhắc đồng nghiệp.
Tuần rồi, khi đi mua sắm đồ điện tử tại cửa hàng một chuỗi điện máy lớn nhất Việt Nam tại TPHCM, đồng nghiệp của cô sẵn tiện mang theo pin cũ, dây sạc hư… Nhân viên ở đây bán hàng mới, nhận mớ đồ cũ đó nhưng lại nói “sẽ quăng giùm” và nói hệ thống “không có thùng rác điện tử nào cả”. Anh này phải đòi lại “rác” và đem về.
Mà thực ra, chuỗi này từng phối hợp với tập đoàn hàng điện tử tiêu dùng của Hàn Quốc để thu gom pin đã sử dụng từ tháng 8/2023. Chiến dịch chỉ tiến hành “thần tốc” trong hai tháng và cả hai âm thầm khép lại chiến dịch sau khi tuyên bố thu gom thành công hơn 600 ký pin…
Trước đó nữa, tổ chức Việt Nam Tái Chế (VNTC) chính thức thông báo ngừng nhận thu gom tất cả các loại pin – gồm AA, AAA và ắc quy chì – từ cuối tháng 10/2021. Có hai lý do giải thích cho các động thái của VNTC.
Một là, EPR (trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất) là cơ chế được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, có hiệu lực chính thức từ năm 2022. Cơ chế này ràng buộc nhà sản xuất và nhập khẩu pin phải có trách nhiệm thu hồi và tái chế sản phẩm của họ hoặc đóng góp tài chính cho Quỹ Bảo vệ môi trường. Hai là, việc tích trữ pin tiểu AA, AAA với số lượng lớn có thể gặp nguy cơ pin chảy nước, rò rỉ hóa chất hay chập mạch.
Hiện có nhiều điểm thu gom vẫn tồn tại và rất dễ tra ra qua Google, và hầu hết chỉ nhận pin, không nhận các loại khác như dây sạc, bộ sạc, bài chải điện… Để biết các nơi này có hoạt động hay không, thu nhận cái gì và với điều kiện gì, để không phải “mang đến lại mang về” thì không phải ai cũng đủ kiên nhẫn tìm kiếm. Và không phải ai cũng nhiệt thành và mẫn cán như cô thư ký L.A. hướng dẫn mọi người và đồng nghiệp xử lý rác thải điện tử như thế nào!
Rác đã thành núi…
Các báo cáo trong hai năm 2016-2017 của PGS.TS. Nguyễn Đức Quảng và các cộng sự thuộc Viện Khoa học và công nghệ môi trường, Đại học Bách khoa Hà Nội ước đoán lượng rác thải điện tử tại Việt Nam lên đến 100.000 tấn mỗi năm. Thời điểm đó, các nhà khoa học Việt Nam chỉ tập trung vào đồ điện gia dụng và thiết bị văn phòng lớn phổ biến phát sinh trực tiếp từ các hộ gia đình và khối văn phòng như ti vi, tủ lạnh, máy giặt, máy tính, máy in… Nghiên cứu này không bao gồm các loại rác thiết bị công nghiệp quy mô lớn, linh kiện nhỏ lẻ hoặc hàng điện tử nhập lậu chưa qua kiểm soát. Các nhà khoa học Việt Nam cũng dự báo lượng rác điện tử sẽ lên đến 250.000 tấn trong năm 2025(1).
Tuy nhiên, báo cáo The Global E-waste Monitor 2024 (Giám sát rác thải điện tử toàn cầu) do Viện Nghiên cứu và Đào tạo Liên hiệp quốc (UNITAR) và Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) công bố vào tháng 3-2024 cho thấy thực tế đáng lo ngại hơn(2). Báo cáo này đưa ra khái niệm bao quát và rộng hơn rằng “Rác điện tử bao gồm bất kỳ sản phẩm lỗi thời nào có sử dụng pin hoặc cắm điện”. Vì thế, lượng rác thải điện tử ở Việt Nam đạt 516.000 tấn trong năm 2022, tăng gấp đôi so với hai năm trước đó.
Báo cáo giải thích là do “sự bùng nổ của đồ điện tử giá rẻ” trên toàn cầu. Giá các loại điện thoại thông minh, dây sạc, tai nghe không dây, vape (thuốc lá điện tử), đồ chơi chạy pin, cho đến các tấm pin năng lượng mặt trời ngày càng rẻ đi theo thời gian.
Doanh nghiệp thể hiện trách nhiệm?
Câu chuyện hiểu biết và thể hiện trách nhiệm với đồ điện tử tiêu dùng tại Việt Nam là bức tranh rất đa dạng. Có nhà có nơi thì đi thẳng vào túi rác sinh hoạt, nơi thì có các hộp pin chờ mang đi tái chế, các món nặng hơn thì tùy tâm và thiện chí của người tiêu dùng nếu nhà sản xuất hay nhà phân phối không bị ràng buộc cụ thể hơn nữa.
Đối với đồ điện tử thông thường, như điện thoại, máy tính xách tay, màn hình máy tính, bàn phím, chuột, quạt mini, dây điện hay máy in, các nhà máy đối tác của VNTC phải áp dụng quy trình bóc tách khép kín bốn bước. Mục tiêu là “vắt kiệt” tài nguyên tái chế từ nhựa, đồng đến kim loại quý, đồng thời khóa chặt đường ra của các hóa chất độc hại.
Loại pin dùng một lần được xếp vào chất thải nguy hại do chứa lượng hóa chất độc hại cao. Do hạn chế công nghệ, nên việc xử lý tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào khâu thiêu hủy an toàn và xử lý để chôn lấp, chứ chưa thu hồi được mẩu sắt, vỏ kẽm và vỏ nhựa như ở các nước khác. Trong khi đó, với pin sạc như dòng lithium, trao đổi với báo chí tại các sự kiện VNTC tham gia, bà Mai Thị Thu Hằng, đại diện VNTC, nói rằng hiện các doanh nghiệp đối tác chưa có công nghệ tái chế phù hợp. Do đó, pin thu gom được chuyển đến đối tác xử lý như chất thải nguy hại.
Hướng trôi của tảng băng khổng lồ…
Có người cho rằng rác thải điện tử ở Việt Nam chỉ là “phần nổi của tảng băng” khi nhìn từ đất liền hay mặt biển. Nhưng chỉ cần lặn xuống bên dưới, người ta sẽ biết kích thước của khối băng như thế nào và phương hướng dịch chuyển của nó ra sao.
Đó còn chưa kể một nghịch lý lớn. Việt Nam là quốc gia nhập khẩu rác điện tử lớn thứ hai thế giới sau Nhật Bản trong năm 2025. Trong khi Nhật Bản có nền tái chế rác thải điện tử thuộc hàng tân tiến nhất thế giới, thì đường đi và điểm kết thúc của các container rác thải điện tử với đích đến là Việt Nam lại là sự âu lo.
Bởi đến 80-90% rác thải điện tử tại Việt Nam hiện đang về tay mạng lưới thu mua ve chai (đồng nát), các nơi như thôn Bùi ở Hưng Yên, làng nghề Văn Môn và Quan Độ ở Bắc Ninh, làng nghề Tràng Minh ở Hải Phòng, Sóc Sơn thuộc hay khu Tân Thạnh Đông tại TPHCM. Và hàng loạt các bãi rác trái phép hay xưởng lậu ở khắp nơi.
Trong các phóng sự trong nửa đầu năm 2024, hãng thông tấn AP nói Việt Nam là điểm đến hàng đầu ở Đông Nam Á và Trung Đông đối với ngành xuất khẩu phế liệu điện tử của Mỹ, với doanh số đạt 1 tỉ đô la trong giai đoạn tháng 1/2023 đến tháng 1/2025(3).
Trong khi đó, các phóng sự truyền hình hay báo chí trong nước cho thấy cảnh người dân tháo dỡ thủ công bằng tay và không đồ bảo hộ, đốt dây điện, bo mạch ngay ngoài trời để lấy lõi đồng, dùng axít để tẩy rửa bo mạch nhằm thu hồi vàng và các kim loại khác, đổ bỏ xỉ thải ra cánh đồng… Các khu vực nơi đây tràn ngập trong khói bụi khen khét, nguồn nước nhiễm axít và các kim loại nặng.
Vẫn sẽ còn nhiều chuyện để kể!
Bước sang năm 2026, tình hình có vẻ khác khi tuân thủ cơ chế EPR đang được siết chặt. Nhưng rác thải điện tử vẫn là căn bệnh trầm kha. Bởi chỉ sau những đợt nắng nóng như đổ lửa thì lượng quạt điện tử cầm tay có thể gia tăng đột biến, chiếm tỷ lệ lớn trong khối lượng rác điện tử hàng năm. Những cái tên Văn Môn, Quan Độ, Tràng Minh hay Nhật Tảo vẫn tấp nập.
Suy cho cùng, “chuyện chưa kể” đằng sau các núi rác thải điện tử khổng lồ đang ngày càng phình ra ở Việt Nam không chỉ là sự thiếu hụt các thùng rác chuyên dụng hay thói quen tiện tay vứt bỏ của người tiêu dùng. Lỗ hổng lớn nhất chính là sự lệch pha giữa tốc độ tiêu thụ công nghệ khổng lồ và năng lực xử lý, tái chế còn quá non trẻ. Còn là những nút nghẽn như các công nghệ tái chế mà doanh nghiệp Việt Nam có thể làm chủ và sở hữu, rồi hành lang pháp lý. Lớn hơn hết vẫn là hiểu biết và kiên nhẫn của những người tiêu dùng như cô thư ký L.A. và những người cô đã tác động, như đã nhắc ở đầu bài.
Tỷ lệ tiêu thụ hàng công nghệ giá rẻ vượt mặt tái chế
Theo UNITAR và ITU, khối lượng rác thải điện tử phát sinh trên thế giới đã tăng từ 34 triệu tấn trong năm 2010 lên đến 62 triệu tấn vào năm 2022, tăng 82%. Trung bình mỗi năm thế giới tăng thêm khoảng 2,6 triệu tấn rác công nghệ. Tốc độ gia tăng lượng rác điện tử đã vượt tốc độ phát triển của hoạt động thu gom và tái chế chính thức gần năm lần kể từ năm 2010. Phần lớn rác điện tử được đưa đến bãi rác hoặc hệ thống tái chế không chính thức, gây nguy cơ ô nhiễm và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người. Báo cáo cũng cho thấy thiết bị nhỏ như đồ chơi hay máy hút bụi có tỷ lệ tái chế đặc biệt thấp, chỉ 12%, dù chiếm một phần ba tổng lượng rác điện tử.
Chỉ 22,3% rác thải điện tử trên toàn cầu được thu gom và tái chế trong năm 2022. Việc tái chế này giúp giảm phát thải khoảng 52 triệu tấn nhà kính. Tuy vậy, với tỷ lệ tăng trưởng nhanh chóng của các sản phẩm “rác” công nghệ, thì tỷ lệ tái chế rác điện tử sẽ bị kéo xuống dưới 20% vào năm 2030.
Ricky Hồ
