Ở thì hiện tại, rác thải điện tử tại Việt Nam chỉ loanh quanh ở những viên pin tiểu AA chảy nước, chiếc tai nghe đứt dây hay cục sạc dự phòng phồng rộp. Trong vài năm tới, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những “núi” rác khổng lồ khi tham gia đường đua năng lượng tái tạo và xe điện bùng nổ. Dù muốn hay không, Việt Nam và rất nhiều nước trên thế giới, cũng phải tìm cách giải cho bài toán xử lý nguồn rác tương lai này.
Ẩn số của “tái tạo”
Nhắc đến pin lithium, người tiêu dùng tại Việt Nam thường nghĩ đơn giản đó chỉ là loại pin dùng cho các loại xe chạy bằng điện như xe máy, xe hơi hay các loại xe khác. Các chuyên gia thì có thêm phần giải thích rằng đây là loại pin có khả năng sạc đi sạc lại nhiều lần, dùng cho thiết bị điện tử cá nhân (điện thoại thông minh, máy tính xách tay, máy tính bảng, phụ kiện Bluetooth, đồng hồ và các thiết bị đeo thông minh), đồ gia dụng (máy hút bụi cầm tay không dây, quạt tích điện, máy khoan hay máy cắt cỏ chạy pin), y tế (máy trợ tim, máy đo huyết áp, thuốc lá điện tử).
Ở tầm vóc lớn hơn, pin lithium là “trái tim” của các hệ thống lưu điện dự phòng (UPS) cho trung tâm dữ liệu, hay hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) phục vụ lưới điện mặt trời.
Tốc độ tăng trưởng của rác điện tử tiêu dùng giá rẻ ở Việt Nam đã cao, thì tốc độ tăng trưởng của pin lithium lại còn cao hơn rất nhiều do tỷ lệ tăng trưởng của ngành năng lượng tái tạo tại Việt Nam, các chuyên gia và doanh nhân trao đổi với Kinh tế Sài Gòn trong một sự kiện tổ chức giữa tháng 5-2026 tại TPHCM.
Năng lượng tái tạo gồm điện gió và điện mặt trời đang là tâm điểm của phát triển năng lượng tại Việt Nam. Hiện điện tái tạo đang chiếm 15-17% tổng sản lượng điện của Việt Nam.
Những tấm pin mặt trời đầu tiên du nhập vào Việt Nam vào đầu thập niên 1990, nhưng rất ít phổ biến do giá thành lúc đó quá đắt đỏ. Mãi đến năm 2009-2010, Việt Nam mới sản xuất được những tấm pin đầu tiên, mọi việc chỉ bùng nổ và phổ biến trong hộ dân chỉ từ sau năm 2017-2019, các chuyên gia giải thích.
Nhưng sự phát triển của năng lượng tái tạo và xe năng lượng mới sẽ mang lại thách thức rất lớn với Việt Nam.
PGS.TS. Nguyễn Trung Kiên thuộc Khoa Công nghệ Vật liệu, Đại học Bách khoa TPHCM nói với Kinh tế Sài Gòn rằng tấm pin mặt trời gồm vỏ kính và tế bào quang điện có tuổi thọ rất cao, đến 25-30 năm, bộ biến tần (inverter) chuyển dòng điện DC thành AC có tuổi thọ ngắn hơn 10-15 năm. Trong khi đó, pin lithium của xe máy điện khoảng 3-10 năm, xe hơi điện thì khoảng 10-20 năm, tùy theo chu kỳ sạc và xả điện.
Ông cũng nhấn mạnh rằng nỗi lo về rác thải công nghệ cũng được giải tỏa, khi hiện nay có thể tái chế đến 85% các thành phần của pin. Pin lithium sau khi bị chai, hiệu suất chỉ còn 70-80% thì không còn đủ tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn cho xe chạy trên đường. Các thỏi pin xe điện cũ được gỡ ra, đưa vào phòng thí nghiệm, đo đạc và phân loại tế bào (cell) còn tốt, sau đó tạo ra hệ thống pin dự trữ UPS hoặc BESS. Quá trình tái chế này có thể tận dụng pin thêm 5-8 năm nữa.
Còn với tấm điện mặt trời sau khi giảm hiệu suất từ các dự án lớn hay mái nhà cần hiệu suất cao, thay vì bỏ đi, người ta lại đem lắp đặt ở các hệ thống vùng sâu vùng xa, nương rẫy, hoặc kết nối vào các tủ BESS quy mô nhỏ hoặc ít vốn đầu tư.
Các tấm pin mặt trời xuất hiện ngày càng nhiều, trong khi đó các hệ thống pin lưu trữ năng lượng BESS đang xuất hiện nhiều hơn và bám theo các mạng lưới điện gió, điện mặt trời lớn theo dự án của tổ chức hay doanh nghiệp tại Việt Nam. BESS là giải pháp để chống lãng phí điện năng, bởi có thể có lưu trữ điện vào ban ngày và phát lại vào ban đêm, giúp giảm 30% sản lượng điện mặt trời sản xuất có thể bị bỏ phí khi lưới chưa kịp tiêu thụ.
Bài toán của thì hiện tại
Đầu tư cho mạng lưới năng lượng mặt trời và phát triển xe năng lượng mới đang nằm trong mục tiêu trung hạn và dài hạn của Việt Nam. Nhưng với quá trình hiện diện tương đối dài của tấm năng lượng và xe điện, Tiến sĩ Nguyễn Trung Kiên nói “cần thêm thời gian 8-10 năm để có đủ lượng pin nguyên liệu để xây nhà máy tái chế”.
Tuy vậy, các mục tiêu về khí hậu, môi trường có thể khiến bài toán thời gian thêm ngắn lại. Thậm chí là bài toán cần giải ngay lúc này. Bởi hàng xuất khẩu của Việt Nam sang EU có thể bị “mắc kẹt” trước hàng rào thuế CBAM (cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) có hiệu lực với một số ngành hàng từ đầu năm 2026.
Ông Trần Quốc Tâm – Giám đốc Lithaco kiêm Phó chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Tái tạo TPHCM (HCMREA) – nhận định chi phí đầu tư cho BESS rồi sẽ “hạ nhiệt” theo đúng kịch bản của pin mặt trời. Chi phí cho 1 MW điện mặt trời cách đây một thập niên từng lên tới 20-25 tỉ đồng, nhưng mức giá hiện tại đã giảm hơn một nửa, chỉ còn khoảng 10 tỉ đồng.
Trong khi đó, ông Lê Bá Thông, Trưởng phòng phát triển kinh doanh cấp cao Huawei Digital Power Việt Nam, nói rằng giá điện kinh doanh ở khung thấp điểm (từ khuya 12 giờ đến 6 giờ sáng) chỉ hơn 1.900 đồng/kWh, trong khi giá ở khung cao điểm (từ 17 giờ 30 đến 22 giờ 30) có thể lên tới 5.400 đồng/kWh. Sự chênh lệch lớn này chính là dư địa để doanh nghiệp tận dụng BESS nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.
Đại diện Lithaco giải thích, với các quy định mới, doanh nghiệp hoàn toàn có thể tận dụng BESS để sạc điện vào khung giờ thấp điểm và xả ra dùng chung với điện lưới khi bước vào giờ cao điểm. Với sức chứa lên tới hơn 5 MWh của các hệ thống BESS quy mô một container hiện nay, bài toán tích trữ lúc giá rẻ để tiêu thụ lúc giá cao nhằm tiết kiệm chi phí tiền điện đã có lời giải đáp trọn vẹn.
CEO Lithaco cũng đặc biệt nhấn mạnh rằng: pin hết hạn phải được xem là tài nguyên, tuyệt đối không phải rác thải. Tuy thị trường Việt Nam hiện chưa xuất hiện các doanh nghiệp chuyên thu gom và tái chế do lượng pin thải bỏ vẫn còn ít, nhưng đây chắc chắn sẽ là một vòng tuần hoàn giá trị trong tương lai.
Dư địa lớn cho BESS
Tính đến đầu năm 2025, công suất lắp đặt BESS trên cả nước mới chỉ đạt trên dưới 100 MW. Quy hoạch Điện VIII dự kiến BESS sẽ đạt công suất 300 MW vào năm 2030 khi có giá thành hợp lý, bố trí gần các trung tâm nguồn điện gió, điện mặt trời. Riêng thủy điện tích năng sẽ đạt quy mô công suất 2.400 MW đến năm 2030 để điều hòa phụ tải và hỗ trợ tích hợp năng lượng tái tạo.
Trong khi đó, theo khuyến nghị của các tổ chức quốc tế, Việt Nam cần đầu tư BESS song song với điện mặt trời, điện gió và các phương án khác để đạt công suất 10-16 GW để đáp ứng cam kết Net Zero vào năm 2050. Như vậy, tốc độ đầu tư cho BESS sẽ là bùng nổ “hơn 100 lần trong 5 năm”, theo tính toán của các chuyên gia.
Điểm nghẽn lớn nhất khiến nguồn cung và cầu chưa thể gặp nhau chính là việc thiếu một cơ chế thị trường hoàn chỉnh. Dù Chính phủ đã ban hành Thông tư 62/2025 /TT-BNNMT nhằm “định nghĩa giá” ban đầu, hệ thống vẫn đang thiếu các quy định thanh toán cho dịch vụ phụ trợ cũng như một quy trình đấu thầu minh bạch, linh hoạt. Nếu tình trạng này kéo dài, thị trường BESS Việt Nam sẽ rơi vào trạng thái “lưng chừng”.
Dù vậy, tín hiệu tích cực là khối doanh nghiệp tư nhân đã sẵn sàng nguồn cung để đón sóng. Điển hình như hồi tháng 4/2026, GG Power đã khai trương tổ hợp BESS tại khu công nghiệp số 5 (Xuân Trúc, Hưng Yên). Khu phức hợp rộng 1,2 héc ta gồm xưởng sản xuất hai tầng và trung tâm R&D có công suất thiết kế 5GWh/năm. Dự án được đầu tư bài bản theo hai giai đoạn với tổng vốn khoảng 600 tỉ đồng (24 triệu đô la), đạt mức độ tự động hóa trên 90%. Khi chạy tối đa công suất, dự án kỳ vọng đạt doanh thu 350 triệu đô la/năm.
Ricky Hồ
