Tham dự Hội thảo về phía Bộ Công Thương có ông Trần Thanh Tùng, Quyền Cục trưởng Cục Năng lượng – Dầu khí; ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Năng lượng – Dầu khí. Về phía các đối tác quốc tế, có ông Nicholas Leconte, đại diện Phái đoàn Liên minh châu Âu (EU) tại Việt Nam; ông John Robert Cotton, Giám đốc Chương trình Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Đông Nam Á (ETP) thuộc Văn phòng Dịch vụ Dự án Liên Hợp Quốc (UNOPS). Hội thảo cũng ghi nhận sự tham gia của đại diện các bộ, ngành, cơ quan, các tổ chức tài chính, ngân hàng, cộng đồng doanh nghiệp cùng các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực năng lượng.
Hội thảo diễn ra trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tại Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng để đáp ứng các mục tiêu phát triển kinh tế nhanh và bền vững, cùng với đó là những thách thức về an ninh năng lượng cũng như biến động chi phí đầu vào đối với các doanh nghiệp sản xuất. Trước tình hình đó, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 55-NQ/TW ngày 11/02/2020 về Định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/08/2025 về Bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Các định hướng chiến lược này đặt trọng tâm vào việc hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ, tối ưu hóa quy trình sản xuất và cắt giảm mức tiêu thụ năng lượng.
Song song với áp lực nội tại, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam còn đối mặt với nhiều hàng rào kỹ thuật khắt khe từ thị trường quốc tế, đặc biệt là các quy định về phát thải carbon như Hệ thống Thương mại Khí thải Liên minh Châu Âu (EU ETS) và Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM). Nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tháo gỡ rào cản và nâng cao năng lực cạnh tranh, Quốc hội đã thông qua Luật số 77/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, qua đó tạo cơ sở pháp lý quan trọng để thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Cấp thiết hoàn thiện thể chế và thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả
Phát biểu khai mạc Hội thảo, ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Năng lượng – Dầu khí, nhấn mạnh tính cấp thiết của việc hoàn thiện thể chế và tạo lập kênh hỗ trợ tài chính chuyên biệt cho doanh nghiệp. Theo ông, trong bối cảnh thị trường quốc tế liên tục gia tăng các hàng rào kỹ thuật và quy định khắt khe về phát thải như thuế carbon, hệ thống EU ETS hay cơ chế CBAM, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đang chịu áp lực rất lớn. Mặc dù Bộ Công Thương đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ kỹ thuật trong khuôn khổ Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (VNEEP) nhưng việc chuyển hóa các cơ hội tiết kiệm năng lượng thành dự án đầu tư thực tế vẫn gặp không ít rào cản, đặc biệt là khó khăn trong tiếp cận nguồn vốn.
Để giải quyết vấn đề này, việc thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được kỳ vọng là giải pháp quan trọng nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, thay thế thiết bị sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.
“Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được đề xuất nhằm tháo gỡ rào cản, với định hướng là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận. Tuy nhiên, Quỹ vẫn phải bảo toàn nguồn vốn. Đây là điểm khác biệt cơ bản so với một số quỹ hiện hành (như quỹ khoa học công nghệ cấp vốn không hoàn lại). Quỹ sẽ hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn thông qua các công cụ riêng như hỗ trợ lãi suất”, ông Đặng Hải Dũng cho biết.
Đại diện Cục Năng lượng – Dầu khí cũng khẳng định, Bộ Công Thương sẽ nghiêm túc tiếp thu các ý kiến đóng góp tại hội thảo để hoàn thiện hồ sơ thành lập Quỹ trước khi trình Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt.
Tham dự hội thảo từ điểm cầu trực tuyến, ông John Robert Cotton, Giám đốc Chương trình Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Đông Nam Á (ETP/UNOPS), cho biết ETP đóng vai trò cung cấp chuyên môn kỹ thuật, kinh nghiệm quốc tế và tạo diễn đàn trao đổi cởi mở giữa các bên. Theo ông, Luật số 77/2025/QH15 và Nghị định 30/2026/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thành lập Quỹ. Dù vậy, vẫn còn nhiều bài toán thực tiễn cần tiếp tục được thảo luận như: Quỹ nên được đặt ở đâu, vận hành và quản trị ra sao, huy động nguồn vốn từ đâu, cũng như cần sử dụng những công cụ gì để ngân hàng sẵn sàng cho vay và doanh nghiệp chủ động đầu tư.
Trong khuôn khổ hợp tác kéo dài từ tháng 9/2026 đến tháng 8/2027, hoạt động hỗ trợ kỹ thuật của ETP sẽ tập trung rà soát pháp lý, đánh giá tiềm năng đầu tư, đề xuất ít nhất 5 ý tưởng dự án, thiết kế tài chính, hoàn thiện các bản điều khoản và hỗ trợ xây dựng cơ chế vận hành bộ máy. Ông John Robert Cotton cũng nhấn mạnh, đóng góp của ETP chỉ mang tính chất tư vấn kỹ thuật, quyền quyết định việc thành lập và cấu trúc Quỹ hoàn toàn thuộc về Chính phủ Việt Nam.
Khung pháp lý hiện hành, bài học quốc tế và phương án thiết kế Quỹ
Nghiên cứu sâu về khía cạnh thể chế, TS. Nguyễn Thị Mai Anh, đại diện Liên danh tư vấn EEI đã trình bày kết quả rà soát khung pháp lý và đề xuất mô hình vận hành Quỹ. Dự án hỗ trợ kỹ thuật do ETP tài trợ qua UNOPS, dưới sự chủ trì của Cục Năng lượng – Dầu khí và sự phối hợp giữa EEI và CACEPS, hướng tới phục vụ các mục tiêu của Chương trình VNEEP3.
Cụ thể, đạt mức tiết kiệm năng lượng 5 đến 7% giai đoạn 2019-2025, 8 đến 10% giai đoạn 2026-2030 và đạt lũy kế 60 Mtoe vào năm 2030. Dự án đặt ra ba mục tiêu kết quả chính bao gồm tăng cường sự sẵn sàng vận hành của Quỹ, xây dựng cơ chế tài chính cùng chiến lược huy động vốn và xác định đối tượng thụ hưởng với sự ưu tiên dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) cũng như doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ.
TS. Nguyễn Thị Mai Anh cho biết, việc thành lập Quỹ được định hình bởi 6 nhóm văn bản pháp luật và phải tuân thủ 10 yêu cầu bắt buộc. Về địa vị pháp lý, Quỹ là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, do Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập, quy định cơ chế hoạt động và tài chính. Vận hành Quỹ phải tuân thủ 4 nguyên tắc: đẩy mạnh xã hội hóa, bảo đảm độc lập tài chính, không trùng lặp với Ngân sách Nhà nước và hạn chế tối đa việc phát sinh thêm chi phí cho doanh nghiệp. Nguồn vốn của Quỹ được cấu thành từ 3 nhóm chính là vốn chủ sở hữu, vốn huy động gắn liền với khả năng hoàn trả và vốn nhận ủy thác, trong đó vốn điều lệ ban đầu được bố trí từ nguồn vốn đầu tư công trung hạn.
Về mặt cơ chế tài chính, Ngân sách Nhà nước không hỗ trợ chi phí hoạt động thường xuyên mà Quỹ phải tự bảo đảm chi phí vận hành từ các nguồn thu hợp pháp. Luật quy định Quỹ không thực hiện các hoạt động ngân hàng như nhận tiền gửi hay phát hành bảo lãnh tín dụng; khi ủy thác cho vay qua hệ thống ngân hàng, rủi ro tín dụng hoàn toàn thuộc về Quỹ. Ngoài ra, Quỹ phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định lập kế hoạch tài chính hằng năm, chịu sự kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước và áp dụng các cơ chế ưu đãi thuế theo đúng quy định pháp luật.
Dựa trên cơ sở phân tích đó, Đề án thành lập Quỹ Thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả do Bộ Công Thương chủ trì đã phác thảo chi tiết bộ máy và cơ chế hoạt động. Quỹ được thiết kế với mô hình bộ máy tinh gọn, tận dụng lực lượng biên chế hiện có của Bộ Công Thương theo hình thức kiêm nhiệm hoặc chuyên trách để không làm tăng tổng biên chế. Cơ cấu quản trị bao gồm Hội đồng quản lý gồm 5 đến 7 thành viên, Ban Kiểm soát tối đa 5 người và Cơ quan điều hành.
Quỹ đảm nhận 6 nhóm nhiệm vụ chính: huy động nguồn lực tài chính, cho vay ưu đãi bán buôn, hỗ trợ lãi suất, cung cấp hỗ trợ kỹ thuật (như kiểm toán năng lượng, đào tạo nguồn nhân lực), thúc đẩy chuyển đổi thị trường và thực hiện đầu tư chính sách. Về quy mô tài chính, Quỹ có vốn điều lệ 500 tỷ đồng do Ngân sách Nhà nước cấp đủ trong giai đoạn 2027-2029 từ nguồn đầu tư công trung hạn. Hằng năm, Quỹ trích tối đa 10% vốn điều lệ lũy kế để thực hiện các nghiệp vụ hỗ trợ không hoàn lại, tiêu biểu như cấp bù hỗ trợ lãi suất 2%/năm.
Đối với nghiệp vụ cho vay bán buôn, Quỹ cung cấp nguồn vốn ưu đãi cho các tổ chức tín dụng để cho doanh nghiệp vay lại với thời hạn tối đa 10 năm và thời gian ân hạn tối đa 2 năm. Các tổ chức tín dụng tham gia phải tự thẩm định và chịu toàn bộ rủi ro tín dụng đối với khách hàng cuối. Nhằm bảo đảm an toàn tài chính, Đề án thiết lập các hạn mức quản trị rủi ro nghiêm ngặt: mức cho vay đối với một dự án không vượt quá 70% tổng mức đầu tư, dư nợ của một khách hàng không vượt quá 10% vốn chủ sở hữu của Quỹ và dư nợ của một tổ chức tín dụng không vượt quá 40% tổng dư nợ cho vay bán buôn.
Chi phí hoạt động bộ máy Quỹ trong 5 năm đầu được bổ sung từ nguồn viện trợ quốc tế và do Ngân sách Nhà nước bảo đảm trong chi thường xuyên của Bộ Công Thương. Theo lộ trình, Đề án dự kiến trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào tháng 12/2026, chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2027 và hoàn thành cấp đủ vốn điều lệ vào năm 2029.
Bổ sung góc nhìn tham chiếu quốc tế, GS. TS. Abul Quasem Al-Amin, đại diện Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Khí hậu và Môi trường Châu Á (CACEPS) và Trung tâm Nghiên cứu Châu Á Harvard đã tổng hợp kinh nghiệm từ nhiều quốc gia để rút ra các khuyến nghị cho Việt Nam. GS. TS. Abul Quasem Al-Amin nhấn mạnh, Việt Nam không nên sao chép nguyên mẫu bất kỳ mô hình nào, bởi mỗi quốc gia có bối cảnh thể chế và rào cản thị trường riêng biệt.
Trong mô hình phân công với hệ thống ngân hàng, các ngân hàng thương mại nên là đơn vị trực tiếp thẩm định và chịu rủi ro tín dụng, trong khi Quỹ đóng vai trò bổ sung nguồn vốn chi phí thấp, tài trợ kỹ thuật và chia sẻ rủi ro. Kinh nghiệm quốc tế ghi nhận tỷ lệ đòn bẩy tài chính dao động từ 0,4 đến 3,4 lần, do đó phương án giả định tỷ lệ đòn bẩy 1:3 mà Bộ Công Thương đề xuất là kịch bản thận trọng và hợp lý. Hiệu quả thực sự của Quỹ sẽ không dừng lại ở bản quy chế mà phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực thực thi.
Phân tích các mô hình điển hình, GS. TS. Abul Quasem Al-Amin chỉ ra rằng Thái Lan thành công với Quỹ EERF nhờ cấp hạn mức tín dụng ưu đãi cho ngân hàng thương mại, giúp mở rộng nhanh chóng quy mô dư nợ. Bulgaria với Quỹ EERSF tạo dựng niềm tin nhờ tư cách pháp nhân độc lập, báo cáo tài chính được kiểm toán công khai và thuê đơn vị quản lý chuyên nghiệp có trần chi phí. Ấn Độ khai thác hiệu quả cơ chế bảo lãnh rủi ro một phần (PRSF) nhờ kết hợp chặt chẽ với ngân sách hỗ trợ kỹ thuật. Malaysia (GTFS) phân định rõ ràng giữa khâu chứng nhận kỹ thuật, quyết định tín dụng và hỗ trợ bảo lãnh. Trong khi đó, Tunisia (FNME/FTE) giữ vững định hướng nhờ quy định nhiệm vụ rõ ràng, tránh tình trạng vốn bị sử dụng sai mục đích.
Từ đó, chuyên gia CACEPS khuyến nghị Việt Nam áp dụng 3 nguyên tắc: tách bạch 3 quyết định độc lập (điều kiện kỹ thuật do cơ quan chuyên môn xác nhận, quyết định tín dụng do ngân hàng chịu rủi ro thẩm định, hỗ trợ rủi ro do Quỹ thực hiện); triển khai cho vay qua ngân hàng; và hỗ trợ kỹ thuật cho khâu chuẩn bị dự án, kiểm toán năng lượng. Các công cụ như bảo lãnh một phần hay thuê đơn vị quản lý chuyên nghiệp có thể áp dụng theo lộ trình gắn với khả năng hấp thụ vốn của thị trường.
Giải pháp từ các định chế tài chính và đơn vị triển khai thực địa
Ở góc độ tổ chức tín dụng thương mại, ông Trần Tiến Đông, đại diện Ban Định chế Tài chính Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), đã chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn trong quản lý các nguồn vốn ủy thác và chương trình tài chính xanh. Theo đại diện BIDV, quy trình quản lý nguồn vốn ủy thác quốc tế từ các đối tác phát triển được vận hành theo 4 bước chặt chẽ: triển khai cơ chế, sàng lọc thẩm định, giải ngân giám sát, và thu hồi nợ báo cáo.
Đối với các quỹ ngoài ngân sách trong nước, tổ chức tín dụng đóng vai trò thẩm định, quyết định cho vay, thu hồi nợ và tự chịu rủi ro tín dụng. Từ kinh nghiệm triển khai thực tế các chương trình tiết kiệm năng lượng và tín dụng xanh, BIDV đề xuất áp dụng mô hình “Hai vai trò – Một đầu mối” đối với Quỹ mới. Theo đó, ngân hàng vừa làm đại lý nhận ủy thác cho vay (chịu trách nhiệm thẩm định, giải ngân, thu nợ và tự chịu rủi ro tín dụng), vừa làm ngân hàng phục vụ cung cấp hạ tầng tài khoản, quản lý dòng tiền và thanh toán cho Quỹ.
Ở góc độ đơn vị thực thi kỹ thuật và cung cấp dịch vụ năng lượng, ông Trần Viết Nguyên, Phó Trưởng Ban Kinh doanh Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã chia sẻ về mô hình Công ty Dịch vụ Năng lượng (ESCO). Mô hình ESCO vận hành dựa trên hợp đồng hiệu quả năng lượng (EPC), cung cấp giải pháp trọn gói từ kiểm toán năng lượng, thiết kế, thi công, thu xếp vốn cho đến đo lường và xác minh. Lợi ích lớn nhất dành cho khách hàng là nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng, cắt giảm chi phí vận hành và tiếp cận công nghệ hiện đại mà không phải chịu rủi ro kỹ thuật hay gánh nặng tài chính ban đầu.
Trong giai đoạn 2014-2019, EVN đã triển khai thành công nhiều dự án ESCO điển hình như lắp đặt hệ thống nước nóng năng lượng mặt trời quy mô công nghiệp cho các doanh nghiệp thủy sản và khách sạn lớn (Caseamex, Siva, Cửu Long, Ninh Kiều, Phoenix, Thủy sản Miền Nam) với thời gian hoàn vốn ngắn, chỉ từ 4 đến 5 năm. Thị trường tiềm năng cho ESCO tại Việt Nam còn rất rộng lớn, bao gồm điện mặt trời mái nhà nối lưới, chiếu sáng LED công nghiệp và đô thị, hệ thống điều hòa không khí HVAC, động cơ hiệu suất cao và giải pháp tiết kiệm điện trong nuôi trồng thủy sản công nghiệp.
Tuy nhiên, đại diện EVN thẳng thắn chỉ ra nhiều rào cản đang kìm hãm sự phát triển của mô hình ESCO như việc thiếu vắng hành lang pháp lý chuyên biệt quy định hoạt động ESCO, chưa có phương pháp chuẩn hóa xác định lượng điện tiết kiệm, thiếu cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng EPC cũng như vướng mắc trong thủ tục bàn giao tài sản tại các doanh nghiệp nhà nước và đơn vị thụ hưởng ngân sách. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp ESCO còn gặp khó khăn về nguồn vốn lưu động, rủi ro thu hồi nợ dài hạn, thiếu hụt đội ngũ chuyên gia kỹ thuật và công tác truyền thông chưa đủ sâu rộng.
Để khơi thông dòng vốn và thúc đẩy thị trường, EVN kiến nghị Chính phủ và Bộ Công Thương sớm thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, ban hành bộ quy chuẩn quốc gia về đo lường và xác minh (M&V), tổ chức thẩm định độc lập và công khai danh sách các đơn vị ESCO đủ năng lực. Đồng thời, cơ quan quản lý cần sớm ban hành hướng dẫn hạch toán tài chính cho các đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước khi tham gia hợp đồng ESCO và tạo điều kiện thúc đẩy hoạt động của Hiệp hội ESCO Việt Nam.
Từ những góc nhìn đa chiều của các cơ quan quản lý, định chế tài chính, tổ chức quốc tế cho đến các mô hình dịch vụ năng lượng thực tiễn tại doanh nghiệp, hội thảo đã phác họa bức tranh toàn diện về nhu cầu cấp thiết cũng như khung giải pháp triển khai Quỹ. Các ý kiến đóng góp này sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để Bộ Công Thương tiếp thu, hoàn thiện hồ sơ Đề án, nhanh chóng trình cấp có thẩm quyền phê duyệt nhằm sớm đưa Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả vào vận hành hiệu quả. Qua đó, Quỹ được kỳ vọng sẽ trở thành đòn bẩy tài chính thiết thực, tiếp sức cho cộng đồng doanh nghiệp vượt qua rào cản vốn và công nghệ, góp phần hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược quốc gia về phát triển bền vững.
Ngọc Châm
