Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) đã bước vào giai đoạn vận hành chính thức, khép lại hơn 2 năm thử nghiệm báo cáo mang tính chuyển tiếp. Theo chuyên gia phân tích chính sách thương mại Sonal Desai, Ủy ban châu Âu vừa phát hành bộ 10 tài liệu hướng dẫn kỹ thuật toàn diện.
Động thái này nhằm chuẩn hóa toàn bộ công thức tính toán, ranh giới kiểm toán và quy trình xác minh phát thải, biến nghĩa vụ kiểm kê carbon thành điều kiện bắt buộc đối với mọi nhà sản xuất công nghiệp ngoài khối muốn tiếp cận thị trường EU.
Bộ 10 “cẩm nang” kỹ thuật và chuẩn mực cho từng ngành hàng
Khung hướng dẫn mới do Tổng vụ Thuế và Liên minh Hải quan EU (DG TAXUD) ban hành được thiết kế theo cấu trúc hai tầng: nhóm quy định nền tảng và bộ phương pháp luận chuyên biệt cho từng lĩnh vực.
Ở nhóm tài liệu chung, EU làm rõ toàn bộ chu kỳ tuân thủ, vai trò pháp lý của nhà nhập khẩu và cơ sở sản xuất nước ngoài, lộ trình thiết lập hệ thống giám sát phát thải tại chỗ, cũng như phương pháp hạch toán lượng phát thải trực tiếp và gián tiếp hàm chứa trong sản phẩm. Đáng chú ý, tài liệu hướng dẫn số 4 giải thích chi tiết cách khấu trừ số lượng chứng chỉ CBAM phải mua, tương ứng với tỷ lệ phân bổ hạn ngạch miễn phí còn lại theo Hệ thống giao dịch phát thải EU (EU ETS).
Ở nhóm tài liệu chuyên ngành, EU ban hành các quy tắc kỹ thuật nghiêm ngặt cho 6 lĩnh vực chủ chốt, cụ thể:
Sắt thép: Phân định rõ ranh giới hạch toán phát thải giữa công nghệ lò cao truyền thống, sắt hoàn nguyên trực tiếp (DRI) và lò hồ quang điện (EAF).
Nhôm: Chuẩn hóa công thức đo lường riêng biệt cho sản xuất nhôm nguyên sinh, nhôm thứ cấp tái chế và các công đoạn đùn ép hạ nguồn.
Xi măng: Quy định chi tiết ranh giới tính toán và hệ số phát thải trong quá trình nung clinker.
Phân bón: Thiết lập quy tắc kiểm kê chuỗi giá trị phức hợp của amoniac và axit nitric.
Hydro và điện: Đưa ra khung hạch toán cho công nghệ điện phân, hoàn nguyên khí methane (SMR) cũng như các hợp đồng mua bán điện trực tiếp (PPA).
“Bộ tài liệu này sẽ hỗ trợ các đơn vị vận hành ngoài EU xây dựng các kế hoạch giám sát chặt chẽ, đồng thời đảm bảo dữ liệu phát thải thực tế của họ có thể được kiểm toán và xác minh một cách hiệu quả”, đại diện DG TAXUD nhấn mạnh.
Hết thời ước tính: Áp lực kiểm toán và rủi ro đội chi phí
Theo Esgnews.earth, sự ra đời của 10 tài liệu kỹ thuật này trực tiếp loại bỏ khoảng trống pháp lý mà nhiều nhà xuất khẩu từng tận dụng trong giai đoạn quá độ. Giờ đây, mọi lô hàng nhập khẩu vào EU đều phải chịu sự kiểm soát khắt khe trên 3 khía cạnh.
Thứ nhất, dữ liệu phát thải phải là số liệu đo đạc thực tế tại từng nhà máy, tính toán theo đúng công thức của EU. Mọi hành vi sử dụng số liệu ước tính chung chung hoặc khai báo thiếu cơ sở đều có thể dẫn đến các chế tài tài chính hoặc bị áp giá trị mặc định kèm tỷ lệ phạt cộng thêm.
Thứ hai, doanh nghiệp bắt buộc phải chi trả chi phí kiểm toán hằng năm cho các đơn vị thẩm định độc lập được EU công nhận (accredited verifiers). Báo cáo phát thải nếu không có chứng thư xác minh đạt chuẩn sẽ bị từ chối phục vụ thủ tục thông quan.
Thứ ba, hóa đơn chứng chỉ carbon sẽ tăng vọt đối với các nhà máy phụ thuộc vào nguồn điện lưới có cường độ phát thải cao. Tại Việt Nam, các ngành xuất khẩu mũi nhọn sang EU như sắt thép và nhôm đang đứng trước thách thức lớn. Do mặt bằng phát thải trung bình của sản xuất trong nước vẫn cao hơn mức sàn tiêu chuẩn của EU, các doanh nghiệp chưa chủ động khử carbon sẽ phải chi trả thêm hàng trăm, thậm chí hàng nghìn USD chi phí carbon cho mỗi tấn hàng, làm suy giảm trực tiếp sức cạnh tranh về giá.
Lối đi cho doanh nghiệp: Số hóa phát thải và tái cấu trúc chuỗi cung ứng
Trước các tiêu chuẩn kỹ thuật không thể đảo ngược, việc nâng cao năng lực tuân thủ ESG và quản trị dấu chân carbon đã trở thành bài toán sinh tồn của doanh nghiệp xuất khẩu.
Doanh nghiệp cần nhanh chóng đầu tư vào hạ tầng đo đếm tự động, từ hệ thống công tơ thông minh, thiết bị quan trắc phát thải liên tục (CEMS) đến các cảm biến IoT và nền tảng phần mềm hạch toán carbon chuyên dụng. Việc số hóa toàn diện giúp dữ liệu phát thải được lưu trữ minh bạch theo thời gian thực, sẵn sàng cho các đợt kiểm toán định kỳ theo chuẩn EU.
Đồng thời, nhu cầu này cũng mở ra cơ hội lớn cho thị trường dịch vụ tư vấn kỹ thuật, kiểm toán năng lượng và thẩm định ESG nội địa. Doanh nghiệp cần chủ động bắt tay với các tổ chức tư vấn chuyên nghiệp để rà soát quy trình sản xuất, tối ưu hóa mức tiêu hao năng lượng và xây dựng lộ trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo thông qua các cơ chế như PPA (thỏa thuận mua bán điện).
Khi các rào cản kỹ thuật của CBAM đã được lượng hóa chi tiết bằng 10 bộ quy chuẩn, sự chuẩn bị bài bản về dữ liệu và công nghệ chính là tấm vé duy nhất giúp hàng xuất khẩu Việt Nam giữ vững vị thế tại thị trường châu Âu.
Niên Vũ
