Carbon trở thành một phần của giá thành
Trong nhiều năm, giá thép, nhôm và các kim loại công nghiệp chủ yếu được quyết định bởi cung – cầu, giá nguyên liệu, năng lượng và chi phí vận chuyển. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi xanh đang bổ sung một yếu tố ngày càng quan trọng: lượng phát thải khí nhà kính trong sản xuất. Sản phẩm có cường độ phát thải cao có thể phải gánh thêm chi phí carbon, trong khi kim loại được sản xuất bằng công nghệ ít phát thải hoặc sử dụng nguyên liệu tái chế có cơ hội tạo lợi thế về giá trị và khả năng tiếp cận thị trường.
Xu hướng này thể hiện rõ tại EU, một trong những thị trường tiên phong đưa chi phí phát thải vào chính sách thương mại. Từ ngày 01/01/2026, CBAM chính thức bước vào giai đoạn thực thi, áp dụng đối với các nhóm hàng thuộc phạm vi điều chỉnh, trong đó có sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Cơ chế này yêu cầu nhà nhập khẩu kê khai lượng phát thải gắn trong hàng hóa và thực hiện nghĩa vụ chứng chỉ carbon tương ứng.
Theo Ủy ban châu Âu (EC), giá chứng chỉ CBAM được xác định dựa trên giá đấu giá bình quân gia quyền của hạn ngạch phát thải trong Hệ thống giao dịch phát thải EU (EU ETS). Giá chứng chỉ áp dụng cho quý I/2026 là 75,36 euro/tấn CO₂; quý II giảm nhẹ còn 75,28 euro/tấn, nhưng đến quý III tăng lên 82,32 euro/tấn CO₂, công bố ngày 5/10/2026. Mức giá quý III tăng khoảng 9,4% so với quý II, cho thấy chi phí carbon có thể biến động theo thị trường hạn ngạch phát thải.
Đáng chú ý, năm 2026 là năm đầu tiên CBAM bước vào giai đoạn chính thức nhưng nghĩa vụ tài chính được áp dụng theo lộ trình, không phải toàn bộ lượng phát thải đã kê khai đều phải thanh toán ngay. Theo thông tin Bộ Công Thương công bố, tỷ lệ nghĩa vụ tương ứng với lượng phát thải thuộc phạm vi CBAM trong năm 2026 khoảng 2,5%, tăng lên 5% năm 2027, 10% năm 2028, 22,5% năm 2029 và tiến tới 100% vào năm 2034. Nhà nhập khẩu phải thực hiện kê khai CBAM đầu tiên và nộp chứng chỉ tương ứng với hàng hóa nhập khẩu năm 2026 trước ngày 30/9/2027.
Như vậy, tác động đến giá bán không chỉ nằm ở khoản chi phí carbon phải thanh toán trong từng năm, mà còn ở việc nhà nhập khẩu và nhà sản xuất đã bắt đầu tính toán rủi ro chi phí trong các hợp đồng dài hạn. Với những sản phẩm có cường độ phát thải cao, mức giá carbon tăng sẽ làm gia tăng chênh lệch chi phí giữa các nhà cung cấp, qua đó tác động đến lựa chọn nguồn hàng và khả năng cạnh tranh.
Thép, nhôm phát thải thấp bắt đầu hình thành mức giá riêng
Sự thay đổi không chỉ đến từ chính sách carbon mà còn thể hiện trong cách thị trường định giá kim loại xanh. Các nhà sản xuất đang phát triển những dòng thép, nhôm có mức phát thải thấp hơn thông qua sử dụng phế liệu, năng lượng tái tạo, công nghệ luyện kim tiên tiến và cải tiến quy trình sản xuất. Khi dữ liệu phát thải được đo lường, xác minh và truy xuất, mức độ giảm phát thải có thể trở thành cơ sở để hình thành mức giá chênh lệch so với sản phẩm truyền thống.
Theo Hiệp hội Thép thế giới (worldsteel), năm 2024, trung bình mỗi tấn thép sản xuất trên toàn cầu phát thải khoảng 2,18 tấn CO₂ tương đương, tính trên phạm vi phát thải Scope 1, 2 và 3. Trong khi đó, phương pháp sản xuất thép từ quặng sắt bằng lò cao – lò chuyển oxy thường có cường độ phát thải cao hơn đáng kể so với sản xuất bằng lò điện hồ quang sử dụng phế liệu. Tuy nhiên, mức phát thải thực tế còn phụ thuộc cơ cấu nguyên liệu, nguồn điện và công nghệ của từng nhà máy.
Với nhôm, chênh lệch phát thải giữa các phương thức sản xuất cũng rất lớn. Reuters ngày 19/10/2026 dẫn số liệu của Commodity Pricing and Analysis cho biết, mức phát thải bình quân toàn cầu để sản xuất một tấn nhôm nguyên sinh vào khoảng 14,8 tấn CO₂, tính cả phát thải trực tiếp, gián tiếp và chuỗi cung ứng. Trong khi đó, nhôm CIRCAL của Norsk Hydro, được sản xuất hoàn toàn từ kim loại tái chế, có mức phát thải dưới 0,5 tấn CO₂/tấn sản phẩm. Đây là minh chứng cho thấy nguồn nguyên liệu và công nghệ sản xuất có thể tạo ra khoảng cách lớn về dấu chân carbon giữa các sản phẩm cùng loại.
Đáng chú ý, thị trường đã bắt đầu xuất hiện những chỉ báo giá riêng cho kim loại phát thải thấp. Theo đánh giá thị trường của OPIS được Metallurgprom dẫn lại ngày 23/10/2026, thép cuộn cán nóng phát thải thấp tại Tây Bắc Âu có mức chênh lệch khoảng 100 euro/tấn so với thép thông thường. Một số giao dịch theo dự án và hợp đồng dài hạn ghi nhận mức chênh lệch khoảng 200 euro/tấn, trong khi mức cao hơn vẫn chủ yếu là giá chào bán, chưa phản ánh mặt bằng giao dịch phổ biến.
Tuy nhiên, mức giá cộng thêm cho thép xanh chưa đồng nghĩa thị trường đã hình thành nhu cầu đại trà. Cũng theo đánh giá này, giao dịch thép phát thải thấp trên thị trường giao ngay vẫn hạn chế, chủ yếu là các lô hàng thử nghiệm; khách hàng trong ngành ô tô và một số dự án xây dựng là nhóm có nhu cầu rõ hơn. Nhiều nhà phân phối vẫn thận trọng, chỉ mua khi đã có đơn hàng đầu ra, do người mua còn cân nhắc giữa lợi ích môi trường và chi phí tăng thêm.
Điều đó cho thấy giá trị của kim loại xanh đang được hình thành theo hai chiều. Một mặt, sản phẩm phát thải cao có nguy cơ chịu thêm chi phí carbon khi tiếp cận thị trường áp dụng cơ chế điều chỉnh biên giới. Mặt khác, sản phẩm có mức phát thải thấp, đáp ứng yêu cầu truy xuất và xác minh có thể được người mua chấp nhận mức giá cao hơn. Tuy nhiên, khoản chênh lệch này phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, quy mô nguồn cung, cam kết mua hàng và khả năng chi trả của khách hàng, chứ không tự động xuất hiện chỉ vì doanh nghiệp tuyên bố sản xuất xanh.
Doanh nghiệp Việt Nam trước sức ép chuyển đổi
Đối với Việt Nam, tác động của xu hướng định giá carbon ngày càng rõ khi các thị trường xuất khẩu lớn nâng yêu cầu về phát thải. Theo thông tin đăng trên Báo Sài Gòn Giải Phóng ngày 8/10/2026, hơn 3 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang EU thuộc các nhóm hàng nằm trong phạm vi điều chỉnh của CBAM. Trong đó, sắt thép là ngành chịu ảnh hưởng đáng kể do cường độ phát thải cao và mức độ phụ thuộc vào công nghệ sản xuất.
Theo ông Trần Ngọc Quân – Tham tán Thương mại Việt Nam tại Bỉ kiêm nhiệm EU, trung bình để sản xuất một tấn thép phát sinh khoảng 2 tấn CO₂. Với giá xuất khẩu khoảng 650 euro/tấn và mức giá carbon 75,28 euro/tấn CO₂ trong quý II/2026, chi phí carbon lý thuyết có thể tương đương khoảng 23% giá trị sản phẩm nếu tính trên toàn bộ lượng phát thải và chưa xét các yếu tố điều chỉnh theo quy định. Tuy nhiên, do CBAM áp dụng theo lộ trình, nghĩa vụ tài chính thực tế trong năm 2026 mới tương ứng khoảng 2,5% lượng phát thải thuộc phạm vi điều chỉnh.
Con số này cho thấy cần phân biệt giữa chi phí carbon lý thuyết nếu tính đủ lượng phát thải và khoản nghĩa vụ phải thực hiện theo từng giai đoạn. Dù mức chi trả ban đầu chưa lớn, áp lực cạnh tranh đã xuất hiện khi nhà nhập khẩu EU có xu hướng ưu tiên nhà cung cấp chứng minh được dữ liệu phát thải đáng tin cậy. Nếu doanh nghiệp không cung cấp được dữ liệu đáp ứng yêu cầu, việc sử dụng giá trị phát thải mặc định có thể khiến nghĩa vụ carbon bị tính cao hơn so với mức phát thải thực tế.
Thách thức của ngành thép Việt Nam còn nằm ở cơ cấu công nghệ. Báo cáo “Lộ trình phát thải ròng bằng 0 cho ngành thép Việt Nam” do Trung tâm Năng lượng ASEAN (ACE) công bố tháng 7/2025 cho biết, ngành thép trong nước có tỷ trọng đáng kể sản xuất theo công nghệ lò cao – lò chuyển oxy, sử dụng nhiều than trong quá trình luyện kim. Theo báo cáo, năm 2023, ngành thép Việt Nam sử dụng khoảng 8,5 triệu tấn than, gồm than luyện cốc và than nhiệt. Cơ cấu này đặt ra thách thức lớn khi doanh nghiệp muốn giảm nhanh cường độ phát thải, bởi việc chuyển đổi công nghệ đòi hỏi vốn đầu tư, nguồn nguyên liệu phù hợp và nguồn điện có mức phát thải thấp.
Trong khi đó, sản xuất thép bằng lò điện hồ quang và sử dụng phế liệu có tiềm năng giảm phát thải, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào chất lượng, nguồn cung phế liệu và cơ cấu điện sử dụng. Với nhôm, tăng tỷ lệ tái chế và sử dụng điện ít phát thải cũng là hướng đi quan trọng để giảm dấu chân carbon. Vì vậy, chuyển đổi xanh không đơn thuần là thay đổi thiết bị mà cần được triển khai đồng bộ từ nguồn nguyên liệu, năng lượng, công nghệ đến quản trị dữ liệu.
Ở cấp độ chính sách, Việt Nam đang từng bước hình thành thị trường carbon trong nước. Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP ngày 19/01/2026 quy định về sàn giao dịch carbon trong nước, tạo cơ sở cho hoạt động đăng ký, lưu ký, chuyển quyền sở hữu và giao dịch hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon. Giai đoạn thí điểm thị trường carbon được triển khai đến hết năm 2028, trước khi vận hành chính thức trên phạm vi toàn quốc từ năm 2029 theo lộ trình được công bố.
Thị trường carbon tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp giảm phát thải: cơ sở sản xuất kiểm soát tốt lượng phát thải, sử dụng hiệu quả hạn ngạch và sở hữu tín chỉ carbon đủ điều kiện có thể gia tăng nguồn lực, trong khi doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch phải tính đến chi phí tuân thủ. Tuy nhiên, thị trường carbon Việt Nam và CBAM của EU là hai cơ chế riêng biệt; khoản giá carbon đã nộp trong nước chỉ được xem xét khấu trừ nghĩa vụ CBAM khi đáp ứng các điều kiện của EU.
Về dài hạn, phát thải carbon sẽ ngày càng ảnh hưởng đến giá thành và khả năng cạnh tranh của thép, nhôm. Doanh nghiệp không chỉ cần tối ưu chi phí, mà còn phải đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, tăng sử dụng phế liệu và xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm tra phát thải đáng tin cậy. Dù kim loại xanh chưa thể thay thế ngay sản phẩm truyền thống do chi phí còn cao, doanh nghiệp chủ động giảm phát thải và minh bạch dữ liệu sẽ có lợi thế hơn trong duy trì thị trường, tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thúy Vy
