Đặt vấn đề
Chuyển dịch năng lượng là yêu cầu quan trọng nhằm giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới phát triển bền vững. Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA, 2021, 2023), quy hoạch năng lượng đóng vai trò định hướng phân bổ nguồn lực, phát triển hạ tầng và thực hiện các mục tiêu chuyển dịch dài hạn. Tại Việt Nam, cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 cùng với việc triển khai Quy hoạch điện VIII và Quy hoạch tổng thể về năng lượng quốc gia đã tạo nền tảng thúc đẩy chuyển dịch năng lượng, bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển kinh tế carbon thấp.
Ngành công nghiệp xi măng là lĩnh vực tiêu thụ nhiều năng lượng và phát thải khí nhà kính lớn, chủ yếu từ sử dụng nhiên liệu hóa thạch và quá trình sản xuất clinker (Habert và cộng sự, 2020). Việc giảm phát thải đòi hỏi kết hợp các giải pháp đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và hoàn thiện cơ chế chính sách. Các nghiên cứu trước chủ yếu tập trung vào công nghệ giảm phát thải (Rissman và cộng sự, 2020; Schneider, 2019; Bui và cộng sự, 2018) hoặc chính sách chuyển dịch năng lượng trong các ngành công nghiệp phát thải cao (Wesseling và cộng sự, 2017; Bataille và cộng sự, 2021). Tuy nhiên, mối quan hệ giữa quy hoạch năng lượng, chính sách, tài chính xanh và mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của doanh nghiệp xi măng tại Việt Nam chưa được phân tích đầy đủ.
Theo WEF (2024), mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn chịu ảnh hưởng của môi trường thể chế, chính sách và khả năng huy động nguồn lực tài chính. Đặc biệt, tài chính xanh góp phần mở rộng khả năng tiếp cận vốn, thúc đẩy đầu tư năng lượng sạch và công nghệ phát thải thấp (Taghizadeh-Hesary và Yoshino, 2020).
Trên cơ sở đó, nghiên cứu phân tích vai trò của quy hoạch phát triển năng lượng đối với mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng trong ngành công nghiệp xi măng Việt Nam dưới góc độ chính sách và tài chính; đồng thời đề xuất khung phân tích tích hợp và các hàm ý chính sách nhằm thúc đẩy chuyển dịch năng lượng của ngành.
Cơ sở lý luận và Khung phân tích
Cơ sở lý luận
Quy hoạch phát triển năng lượng và chuyển dịch năng lượng trong ngành công nghiệp xi măng
Quy hoạch phát triển năng lượng là công cụ định hướng phát triển hệ thống năng lượng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm phát thải khí nhà kính. Theo Lund (2007), quy hoạch năng lượng cần tích hợp giữa nguồn cung, nhu cầu sử dụng và hạ tầng năng lượng. Lund và cộng sự (2017) tiếp tục nhấn mạnh cách tiếp cận hệ thống năng lượng thông minh, kết nối công nghệ, thị trường và chính sách nhằm nâng cao hiệu quả chuyển dịch năng lượng.
Đối với ngành công nghiệp xi măng, chuyển dịch năng lượng tập trung vào giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch, tăng tỷ trọng năng lượng sạch và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Tuy nhiên, quá trình này không chỉ phụ thuộc vào đổi mới công nghệ mà còn đòi hỏi quy hoạch năng lượng dài hạn và chính sách hỗ trợ đồng bộ (Rissman và cộng sự, 2020; Habert và cộng sự, 2020; Bataille và cộng sự, 2021). Vì vậy, quy hoạch phát triển năng lượng giữ vai trò định hướng đầu tư hạ tầng, lựa chọn công nghệ và triển khai các giải pháp giảm phát thải, tạo nền tảng nâng cao mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của doanh nghiệp xi măng.
Chính sách, tài chính xanh và mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng
Bên cạnh quy hoạch phát triển năng lượng, chính sách và tài chính xanh là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của doanh nghiệp. Chính sách tạo lập khung pháp lý và cơ chế khuyến khích đầu tư, trong khi tài chính xanh hỗ trợ huy động vốn cho các dự án năng lượng sạch và công nghệ phát thải thấp. Theo Taghizadeh-Hesary và Yoshino (2020), tín dụng xanh và trái phiếu xanh góp phần mở rộng khả năng tiếp cận vốn, thúc đẩy đầu tư năng lượng tái tạo. D’Orazio và Popoyan (2019) nhấn mạnh sự cần thiết phải phối hợp chính sách tài chính với chính sách năng lượng nhằm giảm rủi ro đầu tư và nâng cao hiệu quả chuyển dịch.
Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy, mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng chịu tác động đồng thời của quy hoạch năng lượng, chính sách, tài chính xanh và năng lực công nghệ. Trong đó, quy hoạch giữ vai trò định hướng chiến lược; chính sách tạo môi trường thể chế; tài chính xanh cung cấp nguồn lực đầu tư; còn công nghệ quyết định khả năng triển khai các giải pháp giảm phát thải. Sự phối hợp đồng bộ giữa các yếu tố này là điều kiện quan trọng để nâng cao mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của doanh nghiệp xi măng.
Khung phân tích
Trên cơ sở kế thừa các nghiên cứu trước, nghiên cứu đề xuất khung phân tích mô tả mối quan hệ giữa các nhóm yếu tố này:
Trong khung phân tích của nghiên cứu (Hình), quy hoạch phát triển năng lượng được xem là yếu tố định hướng, tạo nền tảng cho việc xây dựng và triển khai các chính sách cũng như cơ chế tài chính xanh nhằm hỗ trợ quá trình chuyển dịch năng lượng. Sự phối hợp giữa các yếu tố này góp phần nâng cao mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của ngành công nghiệp xi măng thông qua việc tăng cường năng lực đầu tư, đổi mới công nghệ và sử dụng năng lượng hiệu quả. Trên cơ sở khung phân tích, nghiên cứu tiến hành tổng hợp và phân tích các tài liệu nhằm đánh giá vai trò của từng nhóm yếu tố đối với quá trình chuyển dịch năng lượng trong ngành công nghiệp xi măng Việt Nam.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng quan tài liệu kết hợp phân tích, tổng hợp chính sách nhằm làm rõ mối quan hệ giữa quy hoạch phát triển năng lượng, chính sách, tài chính xanh và mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của ngành công nghiệp xi măng Việt Nam.
Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các công trình khoa học thuộc cơ sở dữ liệu Scopus và báo cáo của các tổ chức quốc tế gồm: Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC), Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), Cơ quan Năng lượng tái tạo quốc tế (IRENA), Hiệp hội xi măng và bê tông toàn cầu (GCCA) và Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF). Trên cơ sở tổng hợp, đối chiếu các nghiên cứu và văn bản chính sách, nghiên cứu xác định 3 nhóm yếu tố chính gồm: quy hoạch năng lượng, chính sách và tài chính xanh; từ đó xây dựng khung phân tích, đánh giá vai trò của từng yếu tố và đề xuất hàm ý chính sách thúc đẩy chuyển dịch năng lượng trong ngành xi măng Việt Nam.
Kết quả nghiên cứu
Tác động của quy hoạch phát triển năng lượng đến khả năng chuyển dịch năng lượng của ngành xi măng
Việc triển khai các quy hoạch phát triển năng lượng cho thấy Việt Nam đang từng bước tạo lập điều kiện về nguồn cung và hạ tầng năng lượng phục vụ quá trình chuyển dịch trong các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tỷ trọng năng lượng tái tạo (không bao gồm thủy điện) trong sản xuất điện được định hướng đạt khoảng 28-36% vào năm 2030 và 74-75% vào năm 2050; công suất điện mặt trời dự kiến đạt 46.459-73.416 MW vào năm 2030 (Thủ tướng Chính phủ, 2025b). Đồng thời, Quy hoạch tổng thể về năng lượng quốc gia điều chỉnh đặt mục tiêu nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng năng lượng sơ cấp lên 25-30% và tiết kiệm 8-10% năng lượng so với kịch bản phát triển bình thường vào năm 2030 (Bộ Công Thương, 2026). Các chỉ tiêu này phản ánh định hướng mở rộng nguồn năng lượng sạch và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, tạo điều kiện thuận lợi cho chuyển dịch năng lượng trong lĩnh vực công nghiệp.
Đối với ngành xi măng, tác động của quy hoạch thể hiện chủ yếu ở khả năng mở rộng nguồn cung điện sạch, định hướng đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Đặc biệt, việc phát triển điện mặt trời và hạ tầng điện có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp đa dạng hóa nguồn cung, kết hợp điện mua từ hệ thống với nguồn điện tự sản, tự tiêu. Tuy nhiên, do quá trình nung clinker vẫn phụ thuộc lớn vào nhiệt năng, việc tăng tỷ trọng điện tái tạo chưa thể thay thế hoàn toàn nhu cầu sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Do đó, chuyển dịch năng lượng trong ngành xi măng cần kết hợp giữa sử dụng điện sạch, nhiên liệu thay thế, tận dụng nhiệt dư và nâng cao hiệu suất thiết bị.
Đối chiếu mục tiêu quy hoạch với đặc điểm sản xuất xi măng cho thấy một số điều kiện có thể hạn chế khả năng triển khai. Trước hết, việc mở rộng nguồn điện tái tạo chưa đồng nghĩa với khả năng tiếp cận ổn định, liên tục và có chi phí phù hợp tại từng cơ sở sản xuất. Bên cạnh đó, đầu tư hệ thống điện tự sản, tự tiêu và công nghệ tận dụng nhiệt dư phụ thuộc vào quy mô sản xuất, điều kiện kỹ thuật và năng lực tài chính của doanh nghiệp. Vì vậy, các mục tiêu quy hoạch mới tạo ra điều kiện thuận lợi về mặt định hướng; khả năng chuyển hóa thành hoạt động đầu tư thực tế còn phụ thuộc vào hạ tầng, cơ chế thực thi và điều kiện của từng doanh nghiệp.
Như vậy, có thể nhận thấy quy hoạch phát triển năng lượng góp phần nâng cao mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng chủ yếu thông qua cải thiện điều kiện tiếp cận nguồn năng lượng và định hướng đầu tư dài hạn. Tuy nhiên, tác động này mang tính hỗ trợ và chưa đủ để bảo đảm khả năng chuyển dịch nếu thiếu các điều kiện về công nghệ, chính sách và tài chính.
Khả năng tiếp cận chính sách và nguồn lực tài chính xanh của doanh nghiệp xi măng
Việc hoàn thiện khung pháp lý và phát triển các công cụ tài chính xanh đang tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đầu tư vào các dự án sử dụng năng lượng hiệu quả và giảm phát thải tại Việt Nam. Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh, góp phần chuẩn hóa cơ sở nhận diện dự án có khả năng tiếp cận các nguồn tài chính xanh (Thủ tướng Chính phủ, 2025a). Đây là điều kiện cần thiết để doanh nghiệp xem xét triển khai các dự án sử dụng năng lượng hiệu quả và công nghệ phát thải thấp, đồng thời tạo cơ sở cho các tổ chức tín dụng đánh giá, lựa chọn dự án tài trợ.
Về nguồn lực tài chính, đến cuối năm 2025, dư nợ tín dụng xanh tại Việt Nam đạt gần 780.000 tỷ đồng, tăng 14,62% so với năm trước nhưng mới chiếm khoảng 4,19% tổng dư nợ toàn nền kinh tế (Anh Minh, 2026). Số liệu cho thấy quy mô tín dụng xanh đang mở rộng, song tỷ trọng trong tổng dư nợ vẫn còn hạn chế. Đối với ngành xi măng, đây là tín hiệu thuận lợi về xu hướng phát triển nguồn vốn, nhưng chưa đủ cơ sở khẳng định doanh nghiệp trong ngành đã tiếp cận được nguồn tài chính tương ứng. Khả năng huy động vốn còn phụ thuộc vào tính khả thi của dự án, năng lực tài chính, điều kiện tín dụng và khả năng đáp ứng các tiêu chí môi trường.
Tháng 3/2026, Tổ chức Phát triển công nghiệp liên hợp quốc (UNIDO) phối hợp với Bộ Xây dựng khởi động giai đoạn chuẩn bị chi tiết dự án “Giải pháp tài chính cho quá trình khử carbon trong ngành xi măng Việt Nam”. Dự án hướng tới xây dựng các giải pháp tài chính nhằm giảm rủi ro đầu tư và thúc đẩy ứng dụng công nghệ sản xuất ít carbon, trong đó có tận dụng nhiệt dư và sử dụng vật liệu thay thế clinker (UNIDO, 2026). Sự tham gia của các tổ chức quốc tế cho thấy xu hướng kết hợp nguồn lực tài chính với hỗ trợ kỹ thuật và chính sách để thúc đẩy chuyển đổi trong ngành. Tuy nhiên, do dự án mới ở giai đoạn chuẩn bị, tác động thực tế đối với khả năng huy động vốn và giảm phát thải của doanh nghiệp vẫn cần được đánh giá trong các giai đoạn triển khai tiếp theo.
Những phân tích cho thấy, chính sách và tín dụng xanh đang mở rộng cơ hội huy động vốn cho doanh nghiệp xi măng. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận vốn còn phụ thuộc vào điều kiện kỹ thuật, môi trường và hiệu quả tài chính của dự án, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách hỗ trợ và các nguồn lực tài chính trong nước, quốc tế.
Điều kiện ảnh hưởng đến mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của ngành xi măng Việt Nam
Mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của ngành xi măng Việt Nam chịu ảnh hưởng của 3 nhóm điều kiện chính. Thứ nhất, hạ tầng và nguồn cung năng lượng quyết định khả năng tiếp cận năng lượng sạch, phụ thuộc vào tính đồng bộ của hệ thống điện và đặc điểm sản xuất. Thứ hai, chính sách và thể chế tạo môi trường đầu tư ổn định thông qua cơ chế hỗ trợ, tiêu chí xác nhận dự án xanh và định hướng phát triển dài hạn. Thứ ba, nguồn lực tài chính quyết định khả năng triển khai công nghệ phát thải thấp, phụ thuộc vào điều kiện tiếp cận vốn và hiệu quả đầu tư. Như vậy, việc nâng cao mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa quy hoạch, chính sách và tài chính xanh, phù hợp với năng lực công nghệ và điều kiện thực tế của doanh nghiệp xi măng.
Kết luận và một số khuyến nghị
Kết luận
Nghiên cứu cho thấy, quy hoạch phát triển năng lượng, chính sách và tài chính xanh có vai trò bổ trợ trong việc nâng cao mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của ngành xi măng Việt Nam. Trong đó, quy hoạch định hướng phát triển hạ tầng và đầu tư; chính sách tạo cơ chế khuyến khích; tài chính xanh hỗ trợ huy động vốn và đổi mới công nghệ. Tuy nhiên, hiệu quả chuyển dịch phụ thuộc vào sự đồng bộ giữa các yếu tố này và năng lực thực hiện của doanh nghiệp. Vì vậy, cần tăng cường phối hợp chính sách và nguồn lực tài chính nhằm tháo gỡ rào cản đầu tư, thúc đẩy giảm phát thải và phát triển bền vững.
Hàm ý chính sách
Nhằm nâng cao mức độ sẵn sàng chuyển dịch năng lượng của ngành công nghiệp xi măng Việt Nam, một số khuyến nghị được đề xuất như sau:
Một là, tăng cường gắn kết quy hoạch phát triển năng lượng với quy hoạch phát triển ngành xi măng, bảo đảm sự đồng bộ giữa nguồn cung, hạ tầng năng lượng và nhu cầu sản xuất. Trong đó, cần ưu tiên phát triển hạ tầng cung cấp năng lượng sạch tại các khu vực tập trung nhiều cơ sở sản xuất xi măng, tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận nguồn năng lượng ổn định, phù hợp với đặc thù công nghệ và yêu cầu sản xuất.
Hai là, hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ chuyển dịch năng lượng theo hướng ổn định, minh bạch và có lộ trình thực hiện rõ ràng. Trọng tâm là xây dựng các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, tận dụng nhiệt dư, sử dụng nhiên liệu thay thế và ứng dụng công nghệ giảm phát thải carbon. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý năng lượng, công nghiệp và môi trường nhằm tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai các dự án chuyển dịch năng lượng.
Ba là, mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn tài chính xanh thông qua phát triển tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các quỹ đầu tư hỗ trợ chuyển đổi công nghệ. Cần nghiên cứu cơ chế ưu đãi tín dụng, hỗ trợ lãi suất và chia sẻ rủi ro đối với các dự án sử dụng năng lượng hiệu quả, giảm phát thải. Đồng thời, tăng cường huy động nguồn vốn quốc tế, kết hợp hỗ trợ tài chính với chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực quản trị, giúp doanh nghiệp từng bước vượt qua rào cản về chi phí đầu tư ban đầu.
Đối với doanh nghiệp xi măng, cần xác định chuyển dịch năng lượng là chiến lược phát triển dài hạn, chủ động xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện sản xuất và năng lực tài chính. Việc kết hợp đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả quản trị năng lượng và tận dụng các cơ chế hỗ trợ sẽ góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển bền vững ngành xi măng Việt Nam.
Nguyễn Thị Thu Hà, Mai Sỹ Thanh – Khoa Quản lý Công nghiệp và Năng lượng, Trường Đại học Điện lực
