Theo báo cáo Năng lượng toàn cầu 2026 của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), nhu cầu năng lượng toàn cầu năm 2025 tăng 1,3%, trong khi cường độ năng lượng – tức mức năng lượng cần thiết để tạo ra một đơn vị của cải – được cải thiện gần 2%. Đây là mức tăng đáng kể so với mức cải thiện trung bình khoảng 1,3%/năm trong giai đoạn 2019-2024.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận con số này một cách thận trọng. Theo IEA, mức cải thiện cường độ năng lượng của Trung Quốc đã tăng mạnh, từ khoảng 0,6%/năm trong giai đoạn 2019-2024 lên hơn 3% riêng trong năm 2025, chủ yếu nhờ tốc độ phát triển nhanh của năng lượng tái tạo trong cơ cấu phát điện.
Nếu tách Trung Quốc khỏi bức tranh chung, mức cải thiện cường độ năng lượng ở phần còn lại của thế giới dù ổn định hơn giai đoạn trước, nhưng chưa cho thấy một bước tiến đột phá.
Trong khi đó, tại Hội nghị lần thứ 28 của các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP28) tại Saudi Arabia năm 2023, cộng đồng quốc tế đã đặt mục tiêu đưa tốc độ cải thiện hiệu quả năng lượng bình quân toàn cầu lên hơn 4%/năm cho đến năm 2030, gấp đôi mức khoảng 2%/năm trước đây. Như vậy, ngay cả năm 2025, một năm được xem là có bước tiến đáng kể, thế giới mới đi được khoảng một nửa chặng đường so với tốc độ cần đạt.
Điều đó cho thấy, tiết kiệm năng lượng, trong năm 2026, không còn đơn thuần là một mục tiêu môi trường. Nó đồng thời là bài toán an ninh năng lượng, khi nhiều nền kinh tế muốn giảm phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu, và là bài toán cạnh tranh kinh tế, khi chi phí năng lượng là một trong những yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến giá thành và sức cạnh tranh của nhiều ngành công nghiệp.
Từ “sản xuất thêm” sang “cần ít hơn”
Để đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng, thế giới vẫn phải tiếp tục đầu tư mạnh. Theo IEA, tổng đầu tư năng lượng toàn cầu dự kiến đạt 3.400 tỷ USD trong năm 2026, trong đó khoảng 2.200 tỷ USD được phân bổ cho các lĩnh vực năng lượng sạch, bao gồm năng lượng tái tạo, hạt nhân, lưới điện, lưu trữ, nhiên liệu phát thải thấp, hiệu quả năng lượng và điện khí hóa nói chung.
Tuy nhiên, có một con số đáng chú ý trong cơ cấu đầu tư này: hộ gia đình là nhóm chi nhiều nhất cho hiệu quả năng lượng, chiếm khoảng 60% tổng đầu tư toàn cầu trong lĩnh vực này. Trong đó, hộ gia đình đóng góp khoảng 70% đầu tư hiệu quả năng lượng trong lĩnh vực công trình và khoảng một nửa chi tiêu trong lĩnh vực giao thông. Nói cách khác, một phần rất lớn của quá trình tiết kiệm năng lượng diễn ra không phải trong những dự án quy mô lớn, mà từ hàng triệu quyết định riêng lẻ của các hộ gia đình về nhà ở, thiết bị điện và phương tiện đi lại.
Vấn đề là làm thế nào để những quyết định nhỏ lẻ đó có thể được đo đếm, khuyến khích và nhân rộng ở quy mô lớn hơn, thay vì chỉ dừng lại ở những khoản tiết kiệm riêng của từng hộ gia đình hay doanh nghiệp. Ba mô hình của Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản và Ấn Độ dưới đây cho thấy ba cách tiếp cận khác nhau đối với bài toán đó.
Theo định nghĩa mà Đại học Stanford (Mỹ) đưa ra, hiệu quả năng lượng là việc cung cấp cùng một mức dịch vụ, hoặc dịch vụ tốt hơn, nhưng sử dụng ít năng lượng hơn. Hiệu quả năng lượng không đồng nghĩa với tiết kiệm năng lượng. Tiết kiệm năng lượng là giảm lượng năng lượng tiêu thụ bằng cách sử dụng ít dịch vụ hơn.
Hiệu quả năng lượng cũng có thể được xem là một nguồn lực, có khả năng đáp ứng nhu cầu năng lượng tương tự như các nguồn năng lượng khác như than đá, khí tự nhiên, năng lượng hạt nhân hay năng lượng Mặt trời.
EU – Buộc phải tiết kiệm
Chỉ thị Hiệu quả năng lượng sửa đổi (EED) của EU, có hiệu lực từ năm 2023, đặt ra một mục tiêu mang tính ràng buộc: Đến năm 2030, mức tiêu thụ năng lượng của EU phải thấp hơn 11,7% so với kịch bản tham chiếu được xây dựng từ năm 2020.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở con số 11,7%, mà ở cách EU biến một mục tiêu chung thành nghĩa vụ cụ thể đối với từng quốc gia thành viên. Các nước phải xây dựng cơ chế để thực hiện và kiểm chứng phần tiết kiệm năng lượng của mình, từ cấp ngành, doanh nghiệp đến công trình và người sử dụng năng lượng. Mức tiết kiệm bắt buộc cũng được nâng dần theo thời gian: Từ 1,3%/năm trong hai năm 2024-2025 lên 1,5%/năm trong giai đoạn 2026-2027 và 1,9%/năm trong giai đoạn 2028-2030.
Đây là cách EU cụ thể hóa nguyên tắc “hiệu quả năng lượng là ưu tiên hàng đầu”, vốn đã được đưa vào chính sách của khối từ trước. Các nước thành viên phải chuyển hóa EED sửa đổi vào luật quốc gia chậm nhất vào tháng 10/2025.
Bước sang năm 2026, một số yêu cầu bắt đầu đi vào những mốc thực hiện cụ thể. Doanh nghiệp tiêu thụ trên 10 terajoule (TJ) năng lượng mỗi năm nhưng chưa có hệ thống quản lý năng lượng phải hoàn thành cuộc kiểm toán năng lượng đầu tiên chậm nhất vào tháng 10/2026. Với các doanh nghiệp tiêu thụ trên 85 TJ/năm, yêu cầu cao hơn: Phải thiết lập hệ thống quản lý năng lượng chậm nhất vào tháng 10/2027.
Như vậy, bài học chính sách đáng chú ý từ EU không nằm ở việc đặt ra một mục tiêu tiết kiệm năng lượng lớn – điều mà nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, cũng đã làm – mà ở cách biến mục tiêu đó thành những nghĩa vụ cụ thể, có thể đo đếm, kiểm toán, báo cáo và kiểm tra. Khi mỗi quốc gia, ngành và doanh nghiệp đều phải biết mình cần tiết kiệm bao nhiêu và phải chứng minh kết quả như thế nào, mục tiêu tiết kiệm năng lượng mới thực sự trở thành một phần của hoạt động kinh tế, thay vì chỉ nằm trên giấy.
Nhật Bản – Lợi thế của người đi trước
Nếu EU đại diện cho cách tiếp cận dựa trên các quy định bắt buộc, Nhật Bản lại chọn một con đường khác: dùng tiêu chuẩn hiệu suất để tạo ra cuộc đua công nghệ giữa các doanh nghiệp. Đó là cách tiếp cận được thể hiện rõ qua chương trình Top Runner, được đưa vào Luật Sử dụng năng lượng hợp lý của Nhật Bản từ năm 1999.
Cách làm của Top Runner khá đơn giản. Thay vì lấy mức hiệu suất trung bình hiện có trên thị trường làm chuẩn, cơ quan quản lý xác định những sản phẩm có hiệu suất tốt nhất trong từng nhóm hàng. Mức hiệu suất của những sản phẩm dẫn đầu này được dùng làm cơ sở đặt ra mục tiêu cho cả nhóm trong một khoảng thời gian nhất định.
Đến thời hạn đó, chuẩn mới lại được xem xét dựa trên sự tiến bộ của công nghệ và những sản phẩm hiệu quả nhất trên thị trường. Cứ như vậy, “người dẫn đầu” của giai đoạn trước trở thành mức mà cả thị trường phải hướng tới trong giai đoạn tiếp theo.
Cơ chế này hiện được áp dụng cho nhiều nhóm sản phẩm tiêu thụ năng lượng lớn, từ thiết bị gia dụng đến phương tiện giao thông. Điều đáng chú ý ở đây là nhà nước không nhất thiết phải trực tiếp bỏ tiền để doanh nghiệp tiết kiệm năng lượng. Thay vào đó, nhà nước đặt ra một chuẩn đủ cao và liên tục nâng chuẩn, tạo sức ép để các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ nếu không muốn bị tụt lại phía sau.
Nói cách khác, Top Runner biến hiệu quả năng lượng thành một phần của cuộc cạnh tranh trên thị trường: Doanh nghiệp nào đi trước có cơ hội tạo lợi thế, còn doanh nghiệp đi sau phải cải tiến nếu muốn bắt kịp.
Kinh nghiệm này có thể đối chiếu trực tiếp với hệ thống dán nhãn năng lượng mà Việt Nam đang vận hành và tiếp tục hoàn thiện. Vấn đề không chỉ là sản phẩm có được dán nhãn hay không, mà còn là các tiêu chuẩn hiệu suất có được cập nhật đủ nhanh để theo kịp công nghệ mới hay không. Nếu chuẩn hiệu suất đứng yên quá lâu, công cụ từng được thiết kế để thúc đẩy thị trường tiết kiệm năng lượng có thể trở thành một cái “trần” thay vì tiếp tục kéo thị trường tiến lên.
Ấn Độ – Tiết kiệm nhiều có thể kiếm được tiền
Khác với EU hay Nhật Bản, Ấn Độ là một nền kinh tế đang công nghiệp hóa nhanh, trong đó các ngành công nghiệp nặng và những lĩnh vực tiêu thụ nhiều năng lượng vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Đây cũng là điểm khiến kinh nghiệm của Ấn Độ có nhiều nét gần với bối cảnh phát triển của Việt Nam.
Để nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, quốc gia Nam Á đã xây dựng chương trình Đạt chuẩn – Thực hiện – Giao dịch (PAT), tập trung vào các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng.
PAT được Cục Hiệu quả năng lượng Ấn Độ (BEE), thuộc Bộ Điện lực, triển khai từ năm 2012 theo khuôn khổ Luật Bảo tồn năng lượng năm 2001. Theo cơ chế này, các doanh nghiệp sử dụng nhiều năng lượng trong những ngành công nghiệp trọng điểm như thép, xi măng, phân bón, lọc dầu, dệt may, đường sắt… được xếp vào nhóm “đối tượng được chỉ định” và phải thực hiện mục tiêu giảm mức tiêu thụ năng lượng trên mỗi đơn vị sản phẩm.
Điểm đáng chú ý nhất của PAT là phần “giao dịch”. Doanh nghiệp tiết kiệm năng lượng vượt mức được giao sẽ được cấp chứng chỉ tiết kiệm năng lượng (ESCert). Chứng chỉ này có thể được mua bán để doanh nghiệp khác sử dụng nhằm đáp ứng yêu cầu tiết kiệm năng lượng. Nhờ đó, phần tiết kiệm vượt mục tiêu không chỉ mang lại lợi ích cho chính doanh nghiệp thực hiện, mà còn trở thành một giá trị có thể trao đổi trên thị trường.
Cơ chế này cũng dựa trên một nguyên lý kinh tế khá đơn giản: Chi phí để tiết kiệm thêm một đơn vị năng lượng không giống nhau giữa các doanh nghiệp. Có doanh nghiệp chỉ cần đầu tư tương đối ít đã có thể giảm đáng kể mức tiêu thụ, trong khi doanh nghiệp khác phải bỏ ra nhiều tiền hơn mới đạt được mức tiết kiệm tương tự. Nếu buộc tất cả doanh nghiệp phải tự giảm một tỷ lệ như nhau, chi phí để cả nền kinh tế đạt được cùng một mục tiêu có thể sẽ rất cao.
Cơ chế mua bán chứng chỉ giúp giải quyết bài toán này theo cách linh hoạt hơn. Doanh nghiệp có khả năng tiết kiệm với chi phí thấp có thể tiết kiệm nhiều hơn mức được giao và bán phần vượt cho những doanh nghiệp khó tiết kiệm hơn. Nhờ vậy, mục tiêu chung vẫn được bảo đảm, nhưng chi phí để toàn nền kinh tế đạt mục tiêu có thể thấp hơn.
Theo dữ liệu chính thức của BEE, trong chu kỳ đầu tiên (2012-2015), PAT giúp tiết kiệm khoảng 8,67 triệu tấn dầu quy đổi (MTOE). Sang chu kỳ thứ hai (2016-2019), sau khi mở rộng thêm các ngành như đường sắt, lọc dầu và các công ty phân phối điện, mức tiết kiệm đạt khoảng 14,08 triệu tấn dầu quy đổi, tương đương giảm khoảng 68 triệu tấn CO₂ phát thải.
Tuy nhiên, PAT không phải là một thị trường tự do hoàn toàn: Nhà nước vẫn xác định đối tượng tham gia, mức chỉ tiêu và khuôn khổ giao dịch. Hiệu quả thực chất của mô hình vì vậy phụ thuộc rất lớn vào cách thiết kế chỉ tiêu, năng lực đo lường và xác minh lượng năng lượng tiết kiệm được. Đây là một điều kiện không dễ đáp ứng ở mọi nền kinh tế.
Nhìn tổng thể, ba mô hình trên đại diện cho ba cách tiếp cận chính sách khác nhau nhưng cùng cho thấy một điểm chung: Tiết kiệm năng lượng chỉ thực sự trở thành một nguồn lực kinh tế khi có thể đo đếm được, gắn với những yêu cầu hoặc động lực cụ thể và được kiểm chứng đến từng doanh nghiệp, từng sản phẩm. Nếu chỉ dừng ở một mục tiêu chung của quốc gia, phần năng lượng tiết kiệm được rất khó trở thành một giá trị có thể huy động và khai thác trong nền kinh tế.
Cộng đồng quốc tế đã đặt mục tiêu tăng gấp đôi tốc độ cải thiện hiệu quả năng lượng vào năm 2030. Trong khi đó, từ đầu năm 2026, Việt Nam bước vào giai đoạn thực hiện khung pháp lý mới về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Nhưng có chính sách là một chuyện, biến mỗi đơn vị năng lượng tiết kiệm thành một nguồn lực có giá trị lại là chuyện khác. Kỳ IV sẽ nhìn vào những điểm còn vướng mắc của Việt Nam và những nút thắt cần được tháo gỡ để nguồn lực này thực sự được khơi thông.
Gia Thành – Hoàng Hà
