Chủ động ứng phó, bảo đảm an ninh nguồn nước và năng lượng
Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31), dự kiến tổ chức từ ngày 9-20/11/2026 tại Antalya (Thổ Nhĩ Kỳ). Hội nghị diễn ra trong bối cảnh khoảng cách giữa cam kết và hành động ứng phó biến đổi khí hậu vẫn còn lớn.
Sau Thỏa thuận Paris năm 2015 và nhiều quyết định quan trọng tại các kỳ COP, tiến độ giảm phát thải, thích ứng với biến đổi khí hậu và huy động tài chính vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Bất đồng về lộ trình chuyển dịch năng lượng, trách nhiệm tài chính và cơ chế hỗ trợ các nước đang phát triển tiếp tục là những vấn đề lớn trên bàn đàm phán. Thực tế này cho thấy, thế giới cần nhiều hơn những tuyên bố và mục tiêu dài hạn. Điều quan trọng là phải có nguồn lực tài chính, công nghệ và cơ chế triển khai đủ mạnh để các cam kết tạo ra thay đổi thực chất.
Với Việt Nam, yêu cầu đó càng cấp thiết khi biến đổi khí hậu tác động trực tiếp đến sản xuất, năng lượng và đời sống. Nguy cơ thiếu nước, hạn hán, xâm nhập mặn và thiên tai ngày càng đặt ra sức ép đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh và bảo đảm an ninh năng lượng. Một trong những thách thức trước mắt là nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô 2026-2027 do tác động của El Niño. Theo Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), El Niño xuất hiện từ tháng 6/2026 và đạt mức rất mạnh từ giữa tháng 9, với nhiệt độ mặt nước biển khu vực Niño 3.4 cao hơn trung bình khoảng 2,5°C.
Diễn biến này làm gia tăng nguy cơ thiếu mưa, suy giảm dòng chảy và hạn chế khả năng tích nước tại các hồ chứa. Đáng chú ý, dung tích các hồ tại khu vực phía Đông Quảng Ngãi, Gia Lai và Đắk Lắk hiện chỉ đạt khoảng 20-40%. Dự báo trong tháng 11-12/2026, dòng chảy đến hồ tại Bắc Bộ có thể thiếu hụt 25-40%, trong khi Trung Bộ và Nam Bộ thiếu hụt 30-50%, có hồ trên 65%.
Đây không đơn thuần là câu chuyện thời tiết. Khi nguồn nước suy giảm, các ngành sử dụng nhiều nước như nông nghiệp, công nghiệp và năng lượng đều chịu tác động. Đối với thủy điện, lượng nước về hồ thấp ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát điện, trong khi nhu cầu điện có thể tăng cao nếu nắng nóng năm 2027 đến sớm và gay gắt hơn bình thường. Vì vậy, ứng phó với El Niño cần được đặt trong tổng thể bài toán bảo đảm an ninh nguồn nước và an ninh năng lượng.
Ngày 6/11/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2129/QĐ-TTg về Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026-2030. Kế hoạch tập trung giải quyết các nhiệm vụ có tính tổng thể, liên ngành, liên vùng, hướng tới những loại hình thiên tai gây thiệt hại lớn như bão mạnh, siêu bão, lũ lụt, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán và xâm nhập mặn.
Đáng chú ý, định hướng xuyên suốt là chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa. Các giải pháp được đặt trong mối liên hệ với quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội, quy hoạch sử dụng đất, giao thông, tài nguyên nước và thủy lợi. Bảo đảm không gian thoát lũ, điều chỉnh quy trình vận hành liên hồ chứa, nâng cấp công trình phòng, chống thiên tai và di dời dân cư khỏi khu vực nguy hiểm là những nhiệm vụ cần triển khai đồng bộ. Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng bởi rủi ro khí hậu không còn giới hạn trong một ngành hay một địa phương.
Chuyển đổi xanh cần nguồn lực và cơ chế thực thi
Tại COP31, Việt Nam xác định các ưu tiên liên quan đến tài chính khí hậu, chuyển đổi công bằng, thích ứng với biến đổi khí hậu, thị trường carbon, nông nghiệp và an ninh lương thực. Đây đều là những lĩnh vực gắn trực tiếp với yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Về tài chính khí hậu, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, Việt Nam hướng tới thúc đẩy lộ trình huy động 1,3 nghìn tỷ USD mỗi năm, đề xuất tăng tỷ trọng viện trợ không hoàn lại, đồng thời xây dựng bộ chỉ số đánh giá tài chính khí hậu và công khai lộ trình thực hiện nghĩa vụ tài chính.
Đối với chuyển đổi công bằng, Việt Nam ưu tiên thúc đẩy đưa Cơ chế chuyển đổi công bằng vào vận hành, đồng thời đề xuất thảo luận về những rào cản thương mại đơn phương, trong đó có Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu. Đây là vấn đề có ý nghĩa thiết thực đối với hoạt động xuất khẩu. Khi các thị trường lớn ngày càng siết chặt yêu cầu về phát thải, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường, doanh nghiệp Việt Nam phải đầu tư đổi mới công nghệ, sử dụng năng lượng hiệu quả và kiểm kê phát thải trong quá trình sản xuất. Năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn xanh vì thế ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì thị trường và sức cạnh tranh của hàng hóa.
Về thị trường carbon, Việt Nam ưu tiên vận hành đầy đủ, minh bạch và hiệu quả các cơ chế hợp tác theo Điều 6 Thỏa thuận Paris, bảo đảm tính toàn vẹn môi trường, tránh tính hai lần và phù hợp với năng lực của các nước đang phát triển. Việc đưa sàn giao dịch carbon vào vận hành thí điểm từ tháng 6/2026 là bước đi đáng chú ý trong quá trình hình thành công cụ kinh tế phục vụ mục tiêu giảm phát thải.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, trọng tâm là xây dựng cơ sở dữ liệu, hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra (MRV) đối với các hoạt động thích ứng, giảm phát thải khí nhà kính; phát triển chuỗi giá trị nông sản, thực phẩm thông minh với khí hậu và đẩy mạnh chuyển đổi số.
Tại COP31, Việt Nam dự kiến tổ chức Nhà Việt Nam (Vietnam Pavilion) với 21 sự kiện, gồm 2 sự kiện cấp cao, 1 phiên khai mạc, 1 phiên bế mạc và 17 sự kiện kỹ thuật. Các nội dung trao đổi tập trung vào chuyển đổi nông nghiệp, thị trường carbon, thương mại thúc đẩy thích ứng, chuyển dịch năng lượng, giải pháp thuận thiên và vai trò của doanh nghiệp trong giảm phát thải. Đáng chú ý, ngày 17/11 dự kiến diễn ra sự kiện cấp cao về Việt Nam ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới và công bố sáng kiến Đối tác chuỗi giá trị nông nghiệp – thực phẩm thông minh với khí hậu và có trách nhiệm.
Theo Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) cập nhật năm 2022, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm 15,8% lượng phát thải khí nhà kính so với kịch bản phát triển thông thường bằng nguồn lực trong nước. Nếu có thêm hỗ trợ quốc tế về tài chính, công nghệ và nâng cao năng lực, mức giảm có thể đạt 43,5%. Điều này cho thấy, để thực hiện các mục tiêu giảm phát thải, Việt Nam cần tranh thủ nguồn lực quốc tế, nhất là về vốn và công nghệ.
Tuy nhiên, thu hút được vốn mới chỉ là bước đầu. Vấn đề quan trọng là phải có dự án đủ điều kiện, cơ chế triển khai rõ ràng và năng lực thực hiện tại doanh nghiệp, địa phương. Vì vậy, COP31 là dịp để Việt Nam tìm kiếm đối tác, thu hút đầu tư và tiếp cận công nghệ phục vụ chuyển đổi xanh. Các cam kết, sáng kiến tại hội nghị cần sớm được cụ thể hóa bằng những dự án có nguồn vốn, lộ trình thực hiện và trách nhiệm giám sát rõ ràng.
Trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế phải gắn với giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên, chuyển đổi xanh đã trở thành yêu cầu đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế. Do đó, việc bảo đảm nguồn nước, vận hành an toàn hồ chứa, phát triển năng lượng sạch, xây dựng thị trường carbon, chuyển đổi nông nghiệp và hiệu quả ứng phó biến đổi khí hậu phải được thể hiện bằng kết quả cụ thể. Đây cũng là thước đo quyết tâm thực hiện mục tiêu Net Zero vào năm 2050 của Việt Nam.
COP31 diễn ra trong bối cảnh thế giới đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển các cam kết khí hậu thành hành động. Với Việt Nam, đây cũng là dịp nhìn lại những việc đã và đang triển khai, từ bảo đảm an ninh nguồn nước, phòng chống thiên tai đến chuyển dịch năng lượng, phát triển kinh tế xanh và thực hiện mục tiêu Net Zero vào năm 2050.
Nguyễn Hạnh
