Dòng vốn xanh ngày càng chọn lọc
Khởi nghiệp xanh (green startup) không còn là câu chuyện của những ý tưởng mang tính môi trường hay trách nhiệm xã hội. Trên thế giới, lĩnh vực công nghệ khí hậu (climate-tech) đang hình thành một thị trường đầu tư với quy mô ngày càng lớn, gắn trực tiếp với nhu cầu chuyển đổi năng lượng, giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên.
Báo cáo State of Climate Tech quý III/2026 của Net Zero Insights ghi nhận vốn đầu tư cổ phần vào các doanh nghiệp công nghệ khí hậu đạt 15,8 tỷ USD, tăng 17% so với quý trước. Tuy nhiên, số thương vụ chỉ còn 686, thấp nhất kể từ năm 2021. Đáng chú ý, năng lượng ổn định, bao gồm nhiệt hạch, điện hạt nhân, địa nhiệt và lưu trữ năng lượng, thu hút khoảng 6,3 tỷ USD.
Diễn biến này cho thấy dòng vốn không rời bỏ công nghệ xanh, nhưng đang tập trung vào những lĩnh vực có nhu cầu thị trường rõ ràng, khả năng triển khai và tiềm năng thương mại hóa. Nhà đầu tư ngày càng thận trọng với những ý tưởng chỉ dừng ở cam kết tác động môi trường mà thiếu mô hình doanh thu bền vững.
Một hướng đi đáng chú ý là biến chất thải thành tài nguyên. Theo Viện Tài nguyên Thế giới (WRI), một số startup quốc tế đang tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, vỏ hạt và bùn thải để tạo ra giải pháp lưu trữ carbon lâu dài, qua đó phát triển sản phẩm tín chỉ carbon có thể giao dịch. Mô hình này cho thấy giá trị kinh tế có thể được tạo ra ngay từ những nguồn tài nguyên từng bị xem là chất thải.
PGS.TS Phạm Thị Tuyết, Phó hiệu trưởng Trường bồi dưỡng cán bộ Ngân hàng cho biết: “Startup và SME cần định vị dự án xanh của mình theo chuẩn quốc gia, cần tích hợp ESG vào mô hình kinh doanh của mình. Từ đây, các ngân hàng sẽ có cơ sở để cho doanh nghiệp được vay vốn xanh”.
Việt Nam giàu dư địa
Bà Vũ Kim Hạnh, Giám đốc Trung tâm BSA nhận xét: “Cộng đồng khởi nghiệp xanh rất sôi động, linh hoạt và luôn luôn sáng tạo. Họ ham học và mê chia sẻ. Chỉ có những người người trẻ họ mới tò mò, họ mới thử sáng tạo, kết hợp, chia sẻ với nhau về những thành công của họ. Đây là một cộng đồng sẽ còn đi rất là xa và mỗi một bước đi của họ sẽ giúp cho nền nông nghiệp của Việt Nam phát triển thêm”.
Báo cáo Hệ sinh thái đầu tư startup công nghệ khí hậu Việt Nam 2025 (CT-FE 2025) cho biết, giai đoạn 2015-2024, có 78 doanh nghiệp climate-tech huy động gần 205 triệu USD qua 217 thương vụ. Riêng năm 2024, vốn đầu tư đạt gần 100 triệu USD, chiếm 22,3% tổng vốn đầu tư mạo hiểm trong nước.
Tuy nhiên, bức tranh vốn vẫn chưa thực sự đồng đều. Một thương vụ trị giá 70 triệu USD chiếm tới 71% tổng vốn climate-tech năm 2024. Tỷ lệ doanh nghiệp vượt qua giai đoạn hậu hạt giống chỉ đạt 11,11%, thấp hơn đáng kể mức 32,2% của toàn ngành công nghệ.
Những con số này phản ánh khoảng cách giữa tiềm năng và năng lực phát triển thị trường của startup xanh. Không ít doanh nghiệp có giải pháp công nghệ nhưng gặp khó trong thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm, tiếp cận khách hàng và mở rộng quy mô. Đặc thù của climate-tech là chu kỳ phát triển có thể kéo dài, đòi hỏi vốn đầu tư lớn và cần sự tham gia của các đối tác sản xuất, cơ quan quản lý, nhà đầu tư.
Dư địa phát triển lại khá rộng. Nông nghiệp, năng lượng tái tạo, quản lý chất thải, vật liệu mới, tiết kiệm năng lượng và giao thông xanh đều là những lĩnh vực Việt Nam có nhu cầu chuyển đổi rõ nét. Đây cũng là những bài toán mà doanh nghiệp có thể tiếp cận từ quy mô nhỏ, từng bước chứng minh hiệu quả trước khi nhân rộng.
Biến ý tưởng thành mô hình kinh doanh
Net Zero Challenge 2026 dành tổng giải thưởng 15 tỷ đồng cho các giải pháp trong ba lĩnh vực: năng lượng tái tạo và loại bỏ carbon; hệ thống thực phẩm và nông nghiệp bền vững; kinh tế tuần hoàn và quản lý chất thải. Điều kiện tham gia cũng đặt trọng tâm vào sản phẩm khả dụng tối thiểu, kế hoạch thí điểm tại Việt Nam và định hướng thương mại hóa.
Cùng với đó, chương trình Climate Tech Catalyst do Bộ Tài chính, KOICA và Viện Tăng trưởng xanh toàn cầu (GGGI) phối hợp triển khai hướng tới hỗ trợ startup, doanh nghiệp nhỏ và vừa trong các lĩnh vực nông nghiệp, kinh tế tuần hoàn, quản lý chất thải, năng lượng tái tạo và giao thông. Chương trình kết nối doanh nghiệp với chuyên gia, đối tác thị trường và nhà đầu tư quốc tế.
Với startup Việt Nam, thay vì chạy theo những công nghệ đòi hỏi vốn lớn như thu giữ carbon trực tiếp từ không khí hay phát triển nguồn năng lượng thế hệ mới, có thể bắt đầu từ những bài toán gần hơn với lợi thế trong nước: xử lý phụ phẩm nông nghiệp, tái chế chất thải, tiết kiệm năng lượng trong nhà máy, tối ưu hệ thống tưới tiêu, quản lý phát thải và truy xuất nguồn gốc.
Đặc biệt, các doanh nghiệp có thể phát triển mô hình kinh doanh B2B, cung cấp giải pháp cho nhà máy, khu công nghiệp, hợp tác xã và doanh nghiệp xuất khẩu. Khi khách hàng nhìn thấy hiệu quả thông qua chi phí năng lượng giảm, nguyên liệu được tận dụng tốt hơn hoặc đáp ứng yêu cầu môi trường của thị trường nhập khẩu, sản phẩm xanh sẽ có cơ sở để mở rộng.
Trương Khắc Trà
