Chỉ thị Thẩm định phát triển bền vững doanh nghiệp – CSDDD buộc doanh nghiệp – các công ty lớn tại EU và các công ty ngoài EU có hoạt động kinh doanh đáng kể tại thị trường EU – phải chịu trách nhiệm cả trong phạm vi hoạt động trực tiếp và trong toàn bộ chuỗi giá trị toàn cầu. Theo lộ trình, từ năm 2027-2029, các doanh nghiệp có quy mô ngày càng nhỏ hơn – cả trong và ngoài EU – sẽ lần lượt phải tuân thủ các yêu cầu của chỉ thị nếu đạt ngưỡng doanh thu nhất định tại thị trường này.
SME tại Việt Nam: chịu tác động gián tiếp nhưng mạnh nhất
Ba nghĩa vụ cốt lõi của CSDDD cho thấy mức độ “luật hóa” rất rõ ràng. Thứ nhất là nghĩa vụ thẩm định chuỗi cung ứng. Yêu cầu doanh nghiệp phải nhận diện, ngăn chặn và khắc phục các tác động bất lợi tới quyền con người và môi trường, kể cả ở các nhà cung cấp gián tiếp.
Thứ hai là nghĩa vụ xây dựng kế hoạch chuyển đổi khí hậu, bảo đảm hoạt động kinh doanh phù hợp với mục tiêu giới hạn mức tăng nhiệt độ toàn cầu 1,5 độ C. Thứ ba là cơ chế chế tài và trách nhiệm dân sự. Doanh nghiệp vi phạm có thể bị phạt tới ít nhất 5% doanh thu toàn cầu, đồng thời đối mặt với các vụ kiện tại tòa án châu Âu từ những bên bị ảnh hưởng.
Doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) tại Việt Nam không phải là đối tượng chịu sự điều chỉnh trực tiếp của CSDDD nhưng trên thực tế là nhóm chịu tác động gián tiếp và không may là mạnh nhất. Bởi để tuân thủ CSDDD, các tập đoàn EU buộc phải rà soát lại toàn bộ chuỗi cung ứng nhằm loại bỏ các tình huống có thể dẫn đến các rủi ro pháp lý. Nói một cách khác, áp lực tuân thủ được đẩy xuống các nhà cung cấp ở những thị trường như Việt Nam – nơi SME chiếm đa số.
Mối liên kết thương mại chặt chẽ giữa Việt Nam và EU khiến tác động này càng rõ nét. Trong chín tháng đầu năm 2025, kim ngạch thương mại hai chiều đạt hơn 54 tỉ đô la Mỹ, với mức xuất siêu lớn nghiêng về phía Việt Nam. Điều đó đồng nghĩa với việc hàng ngàn doanh nghiệp Việt đang tham gia, trực tiếp hoặc gián tiếp, vào chuỗi giá trị hướng tới EU – và vì thế không thể đứng ngoài “luật chơi” mới.
Nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng
Thách thức đầu tiên là khoảng trống thông tin. Khảo sát nhanh của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) trong giai đoạn từ tháng 7 đến tháng 8/2025 cho thấy 48% số doanh nghiệp được hỏi chưa từng nghe tới CSDDD, trong khi 46,7% chỉ mới “nghe nói” mà chưa tìm hiểu cụ thể. Khoảng trống thông tin này khiến SME dễ rơi vào thế bị động khi đối tác EU yêu cầu giải trình gấp về lao động, môi trường hay truy xuất nguồn gốc.
Thách thức thứ hai nằm ở chi phí tuân thủ. CSDDD không chấp nhận các tuyên bố chung chung, mà đòi hỏi bằng chứng cụ thể từ điều kiện lao động, an toàn vệ sinh, đến xử lý chất thải và phát thải. Với các doanh nghiệp có biên lợi nhuận mỏng, việc vừa duy trì sản xuất vừa đầu tư chuẩn hóa đặt ra rủi ro lớn về dòng tiền và khả năng tồn tại.
Cuối cùng là nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng. Trước sức ép pháp lý, nhiều doanh nghiệp EU đang ưu tiên “an toàn”, sẵn sàng chấm dứt hợp tác với những nhà cung cấp không đáp ứng tiêu chuẩn ESG. Nếu không vượt qua được hàng rào này, doanh nghiệp Việt Nam có thể mất thị phần vào tay các đối thủ đến từ những quốc gia đã chuẩn bị tốt hơn.
Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp Việt Nam cần thay đổi tư duy từ tuân thủ tự nguyện sang tuân thủ bắt buộc. Việc xây dựng quy trình tự thẩm định nội bộ, số hóa dữ liệu lao động, môi trường và chuẩn bị sẵn hệ thống chứng minh là bước đi tối thiểu để không bị loại khỏi cuộc chơi. Trong đàm phán, doanh nghiệp cũng cần chú ý các điều khoản chấm dứt hợp đồng, đồng thời tìm cách chia sẻ chi phí tuân thủ với đối tác EU.
Về dài hạn, vai trò của Nhà nước là không thể thiếu. Một khung pháp lý ESG hài hòa với chuẩn mực quốc tế, cùng các gói tín dụng xanh và ưu đãi thuế thực chất, sẽ là “bệ đỡ” cần thiết để doanh nghiệp vượt qua giai đoạn chuyển đổi đầy áp lực này.
Phạm Nguyễn Yến Dương
