Mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 (Net Zero) không chỉ đơn thuần là một cam kết chính trị mang tính quốc tế của Việt Nam tại các kỳ Hội nghị Thượng đỉnh về Biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc, mà đã được định vị trở thành một định hướng chiến lược có tính chất sống còn. Đây là cốt lõi để đổi mới toàn diện mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh vĩ mô quốc gia và tạo dựng một nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhanh, bền vững.
Tại Diễn đàn Năng lượng và Môi trường thế giới – Việt Nam 2026 với chủ đề “Việt Nam cụ thể hóa con đường tới Net Zero”, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành khẳng định: “Việt Nam xác định việc thực hiện mục tiêu Net Zero không chỉ dừng lại ở trách nhiệm đạo đức đối với cộng đồng quốc tế trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu toàn cầu, mà còn là “cơ hội vàng” và động lực nội sinh để Việt Nam tái cơ cấu kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển công nghiệp xanh.
Những định hướng chiến lược này kỳ vọng tạo ra không gian phát triển mới, giúp nâng cao năng suất và sức chống chịu của toàn nền kinh tế trước biến đổi khí hậu.
Doanh nghiệp là động lực quyết định sự thành bại của hành trình Net Zero. Họ trực tiếp tạo ra phần lớn lượng khí thải toàn cầu nhưng cũng nắm giữ nguồn lực cốt lõi (công nghệ, tài chính) để chuyển đổi chuỗi giá trị và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, biến cam kết môi trường thành lợi thế cạnh tranh mới.
Để hiện thực hóa lộ trình đến năm 2050, Việt Nam tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật về giảm phát thải và chính thức vận hành thị trường carbon trong nước. Đồng thời, quốc gia chú trọng đảm bảo an ninh năng lượng gắn liền với chuyển dịch xanh bền vững và thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng trong mọi ngành kinh tế trọng điểm. Đặc biệt, việc bảo vệ, phục hồi các hệ sinh thái tự nhiên như rừng và đại dương được ưu tiên nhằm tối ưu hóa khả năng hấp thụ carbon.
Khơi thông nút thắt chính sách và giải bài toán tài chính xanh
Dù cộng đồng doanh nghiệp tại Việt Nam đang thể hiện một quyết tâm hành động và tinh thần chủ động rất cao, nhưng thực tế quá trình chuyển dịch năng lượng và thực hiện lộ trình Net Zero vẫn đang va phải những rào cản, nút thắt lớn về hành lang pháp lý và khả năng tiếp cận nguồn vốn tín dụng thực tế.
Ở góc độ doanh nghiệp nội địa, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Intimex, đã nêu lên nghịch lý khi doanh nghiệp dù nỗ lực đầu tư lớn cho nông nghiệp xanh và đạt các chứng nhận ESG quốc tế khắt khe nhưng vẫn chưa nhận được những ưu đãi chính sách cụ thể.
Từ thực tế này, ông Nam kiến nghị Chính phủ sớm hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, ổn định và có tầm nhìn dài hạn nhằm giảm thiểu rủi ro cho các nguồn vốn đầu tư xanh. Riêng với ngành nông sản xuất khẩu, Chính phủ cần khẩn trương ban hành hướng dẫn thống nhất về quy trình kiểm kê khí nhà kính, chuẩn hóa phương pháp đo lường phát thải và xây dựng lộ trình vận hành thị trường tín chỉ carbon minh bạch, rõ ràng.
Một điểm nghẽn lớn khác cần được khơi thông, đó là dòng vốn tín dụng xanh từ hệ thống ngân hàng. Do chuyển đổi xanh đòi hỏi nguồn vốn đầu tư ban đầu rất lớn với thời gian hoàn vốn dài, các doanh nghiệp rất kỳ vọng vào các cơ chế hỗ trợ tài chính và lãi suất ưu đãi cho công nghệ xanh.
Dù Ngân hàng Nhà nước đã có các chính sách khuyến khích, nhưng thực tế triển khai vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa văn bản và thực tiễn giải ngân. Nguyên nhân chủ yếu do thiếu bộ tiêu chí kỹ thuật rõ ràng được luật hóa, khiến các ngân hàng thương mại lúng túng trong việc thẩm định và định lượng mức độ “xanh” của dự án. Hệ quả là nhiều đơn vị, dù đạt chứng nhận ESG quốc tế khắt khe, vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận nguồn vốn ưu đãi.
Doanh nghiệp cần một “luật chơi” cụ thể để biết chính xác mỗi tấn CO2 cắt giảm được sẽ được cơ quan thẩm quyền ghi nhận ra sao và có cơ chế chuyển hóa thành giá trị kinh tế thương mại như thế nào. Khi có một hành lang pháp lý ổn định, doanh nghiệp sẽ tự tin tự huy động vốn đầu tư dài hạn mà không cần đến sự bao bọc hay làm thay của ngân sách nhà nước.
- Ông Đỗ Hà Nam – Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Intimex
Đi tắt đón đầu để xây dựng hệ thống năng lượng tương lai
Để giải quyết triệt để các thách thức mang tính hệ thống nêu trên, ông Nam đề xuất mô hình cơ chế hợp tác “bốn bên” đồng bộ và chặt chẽ, bao gồm: Chính phủ, địa phương, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế. Khi cả bốn trục quay này vận hành một cách nhịp nhàng, đồng tốc, hành trình tiến tới mục tiêu Net Zero của Việt Nam mới thực sự được khơi thông các điểm nghẽn và bứt phá một cách vững chắc.
Mang đến một góc nhìn khách quan và tầm nhìn mang tính chiến lược toàn cầu tại diễn đàn, ông John Graham, Phó Chủ tịch kiêm Chủ tịch đắc cử Hội đồng Năng lượng mặt trời toàn cầu, đồng thời là Giám đốc điều hành Hội Năng lượng tái tạo khu vực châu Á – Thái Bình Dương, khẳng định: “Cơ hội của Việt Nam trong bối cảnh hiện nay là một cơ hội kinh tế vô cùng rõ ràng để khai thác và làm chủ nguồn điện sạch có chi phí rẻ nhất thế giới”.
Ông John Graham gợi ý Việt Nam nên tái hiện bài học thành công của ngành viễn thông trước đây bằng cách “đi tắt đón đầu” trong lĩnh vực năng lượng. Thay vì tiêu tốn nguồn lực cho mô hình tập trung thâm dụng hóa thạch lạc hậu, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng ngay hệ thống năng lượng phân tán thông minh của tương lai.
Tương tự cách từng bỏ qua hạ tầng cáp truyền thống để tiến thẳng lên công nghệ di động băng thông rộng, chiến lược này sẽ giúp quốc gia tối ưu hóa thời gian, chi phí và kiến tạo không gian phát triển bền vững.
Cùng với đó, Chính phủ Việt Nam cần tiếp tục nỗ lực tạo ra các cơ chế đột phá, thông thoáng để thu hút các dòng vốn đầu tư FDI chất lượng cao vào hạ tầng năng lượng sạch. Chính phủ Việt Nam đã khẳng định đây là ưu tiên hàng đầu và sẵn sàng rà soát, hoàn thiện các quy định pháp lý để tạo điều kiện tối đa cho các nhà đầu tư.
Tuy nhiên, về phía khu vực tư nhân, các doanh nghiệp cũng cần chủ động chuyển đổi tư duy một cách căn bản: từ trạng thái “tuân thủ thụ động” các quy định môi trường sang tư duy khai thác “tính kinh tế” và lợi thế thương mại của năng lượng xanh. Năng lượng tái tạo hiện nay đã và đang trở thành nguồn năng lượng có chi phí rẻ nhất có thể tiếp cận. Việc khai thác tốt nguồn năng lượng này sẽ trực tiếp thúc đẩy năng lực cạnh tranh vĩ mô và gia tăng biên lợi nhuận hàng năm cho doanh nghiệp.
Thay vì tiếp tục kéo dài sự phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu đắt đỏ, vốn rất dễ bị đứt gãy chuỗi cung ứng do các xung đột địa chính trị phức tạp trên thế giới và làm tổn hại nghiêm trọng đến quỹ dự trữ ngoại hối quốc gia, Việt Nam hoàn toàn có năng lực tự sản xuất năng lượng sạch ngay tại nội địa để phục vụ phát triển kinh tế.
- Ông John Graham – Phó Chủ tịch kiêm Chủ tịch đắc cử Hội đồng Năng lượng mặt trời toàn cầu, đồng thời là Giám đốc điều hành Hội Năng lượng tái tạo khu vực châu Á – Thái Bình Dương
Gửi gắm thông điệp mạnh mẽ về sự đồng hành, ông John Graham khẳng định: “Cộng đồng quốc tế không thể chỉ đứng ngoài đưa ra những khuyến khích Việt Nam bước đi trên con đường Net Zero đầy cam go mà không cung cấp những sự hỗ trợ sâu sát, thực chất để đảm bảo quốc gia các bạn thành công. Do đó, trách nhiệm của các đối tác phát triển và bạn bè quốc tế là phải cam kết đồng hành một cách tin cậy, lâu dài thông qua việc chia sẻ nguồn vốn ưu đãi và chuyển giao các công nghệ lõi độc quyền”.
Đồng tình, ông Patinya Silsupadol, Giám đốc Phát triển bền vững Tetra Pak Thái Lan và Việt Nam, nhìn nhận hành trình tiến tới Net Zero là một cuộc đại chuyển dịch vĩ đại, không thể được thực hiện hay hoàn thành bởi bất kỳ một cá nhân hay một doanh nghiệp đơn độc nào, dù doanh nghiệp đó có lớn mạnh đến đâu.
Vì vậy, các đơn vị trong toàn ngành công nghiệp cần phải tăng cường hợp tác chặt chẽ, thực hiện tốt vai trò trong chuỗi giá trị của mình, lựa chọn đúng các đối tác chiến lược và giải pháp kỹ thuật phù hợp để cùng nhau cộng hưởng sức mạnh, dẫn dắt con đường hướng tới Net Zero.
Bước đi đầu tiên, cơ bản nhưng vô cùng quan trọng đối với mỗi CEO lúc này là hãy tiến hành kiểm kê khí nhà kính một cách nghiêm túc cho chính doanh nghiệp của mình để biết rõ hiện trạng phát thải thực tế, từ đó xây dựng được một lộ trình hành động cá thể hóa, hiệu quả và thực chất nhất.
Song Hà
