Nguy cơ thiếu điện, đặc biệt là điện nền và điện sạch, tại VN rất lớn. Bộ Công thương mới có báo cáo “hỏa tốc” gửi Thủ tướng Chính phủ, đề xuất một số giải pháp bảo đảm cung ứng điện giai đoạn 2026 – 2030. Thậm chí, Bộ còn đề xuất điều chỉnh Quy hoạch điện 8 nhằm bổ sung thêm các dự án nhiệt điện than “bù” cho các dự án chậm trễ… Ở chiều ngược lại, VN đang là điểm đến của rất nhiều dự án DC, những cỗ máy ngốn điện liên tục 24/7 với công suất hàng chục đến hàng trăm MW. Chưa kể một DC còn cần có diện tích đất rất rộng để đảm bảo an toàn và làm mát trong khi chỉ cần một lượng lao động nhỏ vận hành trực tiếp. Nếu nhìn vào tương quan này, có người sẽ nói, chẳng cần thu hút các dự án DC làm gì cho đỡ đau đầu.
Nhưng chuyện đâu có đơn giản như vậy. DC được ví là “đường cao tốc” của nền kinh tế số, trong khi VN cũng đang chuyển đổi số, chuyển đổi xanh để thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững. Và dù không giải quyết nhiều lao động nhưng DC lại chính là nền tảng thu hút các “sếu đầu đàn” trong làng công nghệ thế giới rót vốn vào các ngành công nghệ cao, kinh tế số khác tại VN. Thế nên, vấn đề quan trọng không phải là chúng ta có thu hút các dự án DC hay không mà là thu hút như thế nào để không tạo thêm áp lực cho ngành điện, không ảnh hưởng đến cam kết giảm phát thải ròng của đất nước và không rơi vào nguy cơ ngân sách phải bù lỗ giá điện cho các tập đoàn công nghệ?
Chúng ta đều biết, giá điện sản xuất hiện nay vẫn đang được nhà nước điều tiết (bù chéo và chưa tính đúng, tính đủ các chi phí môi trường, hạ tầng truyền tải). Vì thế, nếu áp giá điện sản xuất cho các DC, vô hình trung chúng ta đang dùng ngân sách và tài nguyên quốc gia để “bao cấp” chi phí vận hành cho họ. Cuộc tranh cãi về áp giá điện sản xuất hay kinh doanh với các DC mới đây giữa Tổng công ty Điện lực TP.HCM (EVNHCMC) và một số doanh nghiệp (DN) trên địa bàn, dẫn tới đề xuất cắt điện các trung tâm này là lời cảnh báo cho những hệ lụy sau này, nếu chúng ta hôm nay không “ngồi xuống” để phân định rõ ràng và có quan điểm dứt khoát.
Tuy nhiên, phân định thế nào cũng phải dựa trên thực tiễn thị trường và chủ trương phát triển kinh tế đất nước. Đầu tiên chắc chắn là không thể áp khung giá điện sản xuất thông thường cho các DC lớn, lý do thì như nói trên, ngân sách không thể “bao cấp” giá điện cho các DN công nghệ. Thay vào đó, nên xây dựng khung giá điện riêng cho ngành công nghiệp tiêu tốn nhiều năng lượng, trong đó phải “tính đúng, tính đủ” chi phí phát điện, truyền tải và phân phối. Thứ hai, VN cam kết giảm phát thải ròng về 0 vào năm 2050, các tập đoàn đa quốc gia khi xây DC cũng tương tự, cũng chịu áp lực đạt chỉ số net-zero. Vì thế, chúng ta cần áp dụng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), cho phép nhà phát triển DC tự đầu tư hoặc mua trực tiếp điện mặt trời, điện gió, thủy điện tích năng thay vì “xài chung” nguồn điện lưới truyền thống. Khi đó, mức giá sẽ do hai bên tự thỏa thuận theo thị trường, Nhà nước chỉ thu phí truyền tải và điều độ hệ thống. Thứ ba, không nên dồn các DC vào những điểm nóng thiếu điện mà nên thu hút DC vào các địa phương có đường truyền tải điện tốt hay các khu vực phát triển mạnh năng lượng tái tạo để giảm áp lực cho hạ tầng năng lượng.
Với vị trí địa lý chiến lược, tuyến cáp quang biển và thị trường chuyển đổi số bùng nổ, VN có lợi thế để đàm phán, yêu cầu nhà đầu tư mua điện theo giá thị trường, tự chịu chi phí hạ tầng và xanh hóa nguồn điện. Đây cũng là cách giúp chúng ta sàng lọc, thu hút được những nhà đầu tư nghiêm túc, có tiềm lực tài chính và cam kết phát triển bền vững, đúng định hướng phát triển đất nước mà Đảng và Nhà nước đã đặt ra.
Nguyên Minh
