Tại hội thảo về vật liệu xây dựng xanh vừa qua, Hiệp hội Xi măng Việt Nam đã đưa ra hàng loạt khó khăn, thách thức trên lộ trình hướng đến mục tiêu Net Zero vào 2050. Theo đó, ngành xi măng khó có thể đạt phát thải ròng bằng 0 do những giới hạn vật lý và hóa học bất biến.
Trong bài toán giảm phát thải, ngành xi măng khác biệt hoàn toàn với nhiệt điện hay vận tải. Nếu ngành điện có thể chuyển từ than sang gió, nắng. Ngành giao thông vận tải có thể chuyển từ xăng sang điện, thì xi măng lại vướng vào phản ứng canxi hóa.
Cụ thể, để tạo ra Clinker – “trái tim” của xi măng – đá vôi phải được nung ở nhiệt độ gần 1.500°C. Trong quá trình tạo được Clinker sẽ phải giải phóng lượng CO2 như một hệ quả tất yếu về mặt hóa học.
Phó Chủ tịch Hiệp hội Xi măng Việt Nam Lương Đức Long còn chỉ ra con số nghiệt ngã, để sản xuất một tấn Clinker phải thải ra ít nhất 525kg CO2. Đây là ngưỡng phát thải “cứng”, không thể triệt tiêu bằng cách cải tiến lò nung hay thay đổi nhiên liệu.
Thực tế, thế giới có một giải pháp để xử lý lượng CO2 “cứng” này. Đó là, công nghệ Thu giữ và Lưu trữ Carbon. Tuy nhiên, tại Việt Nam, đây vẫn là một giấc mơ xa xỉ. Vì chi phí chôn lấp khoảng 132 USD/tấn CO2 – gấp gần 4 lần giá xuất khẩu một tấn Clinker – việc áp dụng công nghệ Thu giữ và Lưu trữ Carbon đồng nghĩa với việc “khai tử” lợi nhuận của toàn ngành.
Trong bối cảnh biên lợi nhuận của ngành xi măng đang bị bào mỏng bởi giá năng lượng và áp lực dư cung, công nghệ Thu giữ và Lưu trữ Carbon không phải là một giải pháp kinh tế khả thi ở thời điểm hiện tại.
Dù không thể đạt Net Zero tuyệt đối bằng công nghệ nung, ngành xi măng đang nỗ lực xoay xở trong không gian của “Kinh tế tuần hoàn”. Hai mũi nhọn đang được triển khai mạnh mẽ. Đó là, sử dụng rác thải làm nhiên liệu thay thế than cám. Hiện đã có gần 20 doanh nghiệp thực hiện, có nơi đạt tỷ lệ thay thế 40%. Điều này không chỉ giảm phát thải tại nhà máy mà còn giúp quốc gia giảm lượng khí Methane cực độc từ các bãi chôn lấp rác – loại khí gây hiệu ứng nhà kính gấp 27 lần CO2.
Nỗ lực tiếp theo là xanh hóa danh mục phụ gia. Cụ thể, thay thế một phần Clinker bằng tro bay, xỉ lò cao từ ngành nhiệt điện và luyện thép. Đây là mũi tên trúng hai đích, vừa giảm phát thải trực tiếp từ khâu nung đá vôi, vừa giải quyết vấn đề chất thải cho các ngành công nghiệp nặng khác.
Theo thông tin từ Bộ Xây dựng, từ tháng 1/2025, 51 doanh nghiệp ngành xi măng đã chính thức bước vào giai đoạn thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải với tổng mức gần 70 triệu tấn CO2. Thí điểm này được áp dụng cho đến khi thị trường tín chỉ carbon chính thức vận hành vào năm 2028.
Một điểm sáng đáng chờ đợi là việc Bộ Xây dựng dự kiến ban hành Thông tư về dán nhãn năng lượng và nhãn xanh vào quý IV năm nay. Đây sẽ là “giấy thông hành” thiết yếu để các doanh nghiệp nội địa không bị gạt ra khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là khi cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU bắt đầu siết chặt.
Theo đó, chúng ta cần một cơ chế đặc thù cho “ngành khó giảm” Net Zero không có nghĩa là mọi ngành đều phải đưa phát thải về 0 tuyệt đối bằng công nghệ nội tại. Với những ngành đặc thù như xi măng, mục tiêu này cần được hiểu là sự bù trừ.
Theo đó, Nhà nước cần sớm hoàn thiện khung pháp lý để công nhận việc giảm phát thải từ xử lý rác thải là điểm cộng vào hạn ngạch cho ngành xi măng. Hỗ trợ tài chính cho các dự án R&D về vật liệu thay thế không nung. Hay xây dựng thị trường carbon minh bạch để doanh nghiệp có thể mua quyền phát thải từ các dự án trồng rừng hoặc năng lượng tái tạo.
Với xu hướng này, ngành xi măng Việt Nam đang đứng trước một cuộc đại tu mang tính lịch sử. Thay vì chạy theo những con số duy ý chí, cần một lộ trình thực tế, nơi công nghệ, kinh tế và chính sách phải gặp nhau tại điểm cân bằng. Net Zero là một hành trình dài, và với xi măng, hành trình đó cần nhiều hơn những nỗ lực tự thân của doanh nghiệp.
Thanh Hà
