Thị trường tín chỉ carbon tự nguyện (VCM) đã trải qua giai đoạn khó khăn chưa từng có trong những năm gần đây.
Sau thời kỳ bùng nổ 2020- 2021, quy mô thị trường đã thu hẹp hơn 2/3, khi làn sóng chỉ trích về chất lượng dự án và nỗi lo “tẩy xanh” khiến các doanh nghiệp lớn thận trọng hơn trong việc mua bù trừ carbon.
Theo BloombergNEF, lượng tín chỉ doanh nghiệp mua năm 2025 chỉ đạt 153,5 triệu tấn CO₂, mức thấp nhất kể từ 2020. Nguyên nhân từ hàng loạt bê bối, điển hình là dự án bảo vệ rừng tại Zimbabwe cung cấp tín chỉ cho Volkswagen, Gucci, Nestlé bị kết luận đa số tín chỉ không mang lại lợi ích khí hậu thực sự.
Ngay cả các sáng kiến chính phủ cũng vướng chỉ trích. Chương trình LEAF Coalition bị Amazon Watch gọi là “chiêu trò tẩy xanh”. Thương vụ 180 triệu USD giữa LEAF và bang Pará (Brazil) đang bị kiện vì vi phạm luật địa phương.
Giá tín chỉ giao ngay trung bình năm 2025 chỉ đạt 4,8 USD/tấn, giảm 20% so với đỉnh 2023. Tuy nhiên, tín hiệu tích cực xuất hiện: tín chỉ chất lượng cao nhất (Loại 1) tăng 25% lên 7,3 USD/tấn, cho thấy rõ nhu cầu dịch chuyển về phía các dự án minh bạch.
Trong bối cảnh đó, hai liên minh mua sắm tín chỉ carbon quy mô lớn vừa ra mắt là ARC Coalition tại Singapore và Symbiosis Coalition với sự tham gia của các “ông lớn” công nghệ Mỹ. Những sáng kiến này được kỳ vọng sẽ tạo ra cú hích giúp thị trường phục hồi và phát triển bền vững hơn.
Liên minh 10 triệu tấn tín chỉ và cơ chế tài chính “pha trộn” mới
Tại Hội nghị thượng đỉnh GenZero 2026 vừa diễn ra ở Singapore, một sáng kiến đa ngành do ngành công nghiệp dẫn đầu mang tên Action for a Resilient Climate (ARC) Coalition chính thức ra mắt.
Liên minh tập hợp những tên tuổi hàng đầu đến từ nhiều lĩnh vực: Tencent Holdings (ông lớn công nghệ Trung Quốc), CATL (gã khổng lồ pin xe điện thế giới), cùng với Mitsubishi Corporation, Osaka Gas (Nhật Bản), Vale SA (Brazil), Rubicon Carbon và các tổ chức như WWF Singapore cùng cơ quan chính phủ Enterprise Singapore.
ARC Coalition được hỗ trợ bởi Bain & Company, Climate Impact X và GenZero – công ty đầu tư khí hậu thuộc sở hữu của Temasek (quỹ đầu tư quốc gia Singapore). Sự tham gia của những tên tuổi lớn này cho thấy một nỗ lực có tổ chức nhằm giải quyết những điểm nghẽn căn cơ của thị trường carbon tự nguyện.
Khác với nhiều sáng kiến trước đây chỉ tập trung vào việc đặt ra tiêu chuẩn, ARC Coalition được xây dựng với một cấu trúc ba trụ cột toàn diện.
Thứ nhất, cam kết mua 10 triệu tấn tín chỉ carbon vào năm 2030, tạo tín hiệu nhu cầu ổn định cho thị trường.
Thứ hai, xây dựng cơ sở tài chính (financing facility) áp dụng cơ chế blended finance, kết hợp vốn công, tư nhân và phi lợi nhuận để rót vốn vào các dự án carbon giai đoạn đầu tại châu Á.
Thứ ba, thiết lập tiêu chuẩn minh bạch dựa trên khuôn khổ của Hội đồng Toàn vẹn Thị trường Carbon Tự nguyện (ICVCM).
ARC Coalition sẽ cung cấp một quy trình đánh giá, lựa chọn, ký hợp đồng và quản lý dự án được tuyển chọn, giúp các doanh nghiệp dễ dàng tham gia thị trường carbon và hợp lý hóa việc mua sắm tín chỉ của họ. Liên minh cũng sẽ tiến hành thẩm định và đánh giá dự án một cách có hệ thống, đồng thời công khai những bài học kinh nghiệm để đóng góp cho sự phát triển chung của thị trường.
Một điểm đáng chú ý khác là ARC Coalition đặc biệt tập trung vào các dự án tại châu Á. Đây là khu vực đang có nhu cầu cấp thiết về vốn khí hậu nhưng lại gặp nhiều rào cản trong việc tiếp cận tài chính quốc tế. Sự hiện diện của các tập đoàn lớn như Tencent (Trung Quốc), Mitsubishi Corporation và Osaka Gas (Nhật Bản) trong liên minh cho thấy tiềm năng to lớn của thị trường carbon châu Á đang được đánh thức.
Liên minh mua sắm 20 triệu tấn tín chỉ phục hồi tự nhiên
Trong khi ARC Coalition tập trung vào việc đa dạng hóa danh mục tín chỉ carbon, một liên minh lớn khác là Symbiosis Coalition lại đặt trọng tâm vào một phân khúc cụ thể: tín chỉ hấp thụ carbon dựa vào tự nhiên (nature-based carbon removal).
Symbiosis Coalition được thành lập bởi bốn “ông lớn” công nghệ Mỹ: Google, Meta, Microsoft và Salesforce, với mục tiêu tham vọng là ký hợp đồng mua 20 triệu tấn tín chỉ hấp thụ carbon chất lượng cao từ các dự án phục hồi tự nhiên vào năm 2030.
Symbiosis Coalition đã thực hiện một quy trình RFP (Request for Proposals – Yêu cầu đề xuất) đầu tiên trên phạm vi toàn cầu, tập trung vào các dự án tái trồng rừng và nông lâm kết hợp (agroforestry). Họ đã xem xét 185 dự án từ hơn 40 quốc gia, với tổng diện tích đề xuất hơn 6,6 triệu ha.
Các dự án được yêu cầu đáp ứng các tiêu chí chất lượng nghiêm ngặt của liên minh, sẵn sàng ký hợp đồng mua bán dài hạn và thể hiện tiềm năng mở rộng quy mô, ưu tiên những dự án có mục tiêu loại bỏ ít nhất 500.000 tấn CO₂ vào năm 2035 và 1 triệu tấn trong suốt vòng đời dự án.
Kết quả bước đầu khả quan khi 185 dự án được xem xét có tiềm năng loại bỏ hơn 180 triệu tấn CO₂ trong 10 năm và nếu được mở rộng tối đa, có thể đạt hơn 2,3 tỷ tấn CO₂ được loại bỏ vào năm 2055.
Symbiosis Coalition đã công bố lựa chọn dự án đầu tiên của mình: dự án tái trồng rừng quy mô lớn của Mombak tại khu vực rừng Amazon, Brazil. Dự án này nhằm phục hồi các khu vực đồng cỏ thoái hóa thành rừng bản địa.
Trong khuôn khổ Symbiosis Coalition, các thành viên Google và McKinsey đã mua 215.000 tấn tín chỉ loại bỏ carbon từ dự án Mombak. Trước đó, Microsoft đã ký thỏa thuận mua 1,5 triệu tấn từ cùng dự án trước khi Symbiosis Coalition chính thức ra mắt. Liên minh cũng chào đón hai thành viên mới là Bain & Company và REI Co-op, nâng tổng khối lượng tín chỉ đã cam kết thông qua Symbiosis Coalition lên hơn 20 triệu tấn dưới hợp đồng đến năm 2030.
Không dừng lại ở Brazil, Symbiosis Coalition cũng đã thu xếp cho Google, Meta và McKinsey ký hợp đồng mua hơn 130.000 tín chỉ từ dự án trồng rừng của Living Carbon tại vùng Appalachian (Mỹ). Dự án này áp dụng công nghệ sinh học tiên tiến để tăng cường khả năng hấp thụ carbon của cây trồng, mở ra một hướng tiếp cận mới cho thị trường tín chỉ dựa vào tự nhiên.
“Cú hích” toàn diện cho thị trường carbon tự nguyện
ARC Coalition và Symbiosis Coalition đang tạo ra một “cú hích” toàn diện cho thị trường carbon tự nguyện, không chỉ dừng lại ở những cam kết tài chính đơn thuần.
Việc Symbiosis đặt mục tiêu mua 20 triệu tấn và ARC là 10 triệu tấn đã tạo ra một “tấm khiên” nhu cầu dài hạn, giải tỏa nỗi lo không chắc chắn về đầu ra cho các nhà phát triển dự án- vốn thường phải mất 5-10 năm mới có thể tạo ra tín chỉ.
Thay vì chạy theo cuộc đua “giá rẻ bằng mọi giá”, hai liên minh này chỉ chấp nhận các dự án có tính “toàn vẹn” cao, qua đó thúc đẩy sự phân hóa chất lượng lành mạnh khi giá tín chỉ Loại 1 tăng 25% bất chấp thị trường chung đi ngang.
Đặc biệt, cơ chế tài chính pha trộn (blended finance) của ARC được kỳ vọng sẽ tháo gỡ “điểm nghẽn” vốn mạo hiểm cho các giai đoạn khởi đầu, giải bài toán chi phí ban đầu lớn. Từ những động thái này, các ông lớn như Google hay Tencent đang tạo ra một tiêu chuẩn tham chiếu mới, giúp thị trường carbon bớt ảm đạm và thu hút nhiều doanh nghiệp hơn.
Các chuyên gia nhận định rằng năm 2026 có thể là “năm bản lề” cho thị trường carbon tự nguyện. Việc các quy tắc của Điều 6 Thỏa thuận Paris được hoàn thiện tại COP29 và COP30, cùng với sự ra mắt của Cơ chế Tín chỉ Paris (PACM), sẽ tạo ra một khuôn khổ pháp lý quốc tế thống nhất cho thị trường carbon. SBTi (Science Based Targets initiative) cũng đang xây dựng các hướng dẫn mới về việc sử dụng tín chỉ carbon trong lộ trình trung hòa carbon của doanh nghiệp.
Mặc dù thị trường đã trải qua một giai đoạn suy thoái và mất niềm tin nhưng những liên minh như ARC và Symbiosis đang từng bước tái thiết lại thị trường trên nền tảng vững chắc hơn.
Từ những đám mây đen của các bê bối và khủng hoảng, những tia hy vọng mới hứa hẹn đưa thị trường tín chỉ carbon bước vào một kỷ nguyên phát triển minh bạch, bền vững và có tác động thực sự.
Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận một cách thận trọng: liệu những cam kết này có được thực hiện đầy đủ không, các cơ chế tài chính pha trộn có thực sự hiệu quả trong thu hút vốn tư nhân và các tiêu chuẩn “chất lượng cao” có được áp dụng một cách nhất quán trên toàn cầu?
Với những diễn biến trên, thị trường tín chỉ carbon kỳ vọng bắt đầu bước vào một giai đoạn chuyển mình đầy hứa hẹn và những liên minh “ông lớn” này đang dẫn dắt cuộc chơi theo một hướng hoàn toàn mới.
Huy Tú
