Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Nguyễn Phương Nam, Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn và Dịch vụ đổi mới khí hậu KLINOVA, bên lề sự kiện Cà phê Net Zero số 41 với chủ đề “Ai được hưởng lợi từ thị trường carbon?”.
Doanh nghiệp giảm phát thải có thể tạo thêm giá trị
Theo ông, những đối tượng nào sẽ hưởng lợi nhiều nhất khi thị trường carbon hình thành và vận hành tại Việt Nam?
TS. Nguyễn Phương Nam: – Cần nhìn từ vai trò của các chủ thể trên thị trường, gồm người mua, người bán và các đơn vị trung gian trong giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.
Thị trường carbon trong nước có hai loại hàng hóa chính là hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Từ ngày 29/6, sàn giao dịch carbon Việt Nam chính thức vận hành, song hiện sản phẩm được giao dịch là hạn ngạch phát thải trong giai đoạn 2025-2026.
Theo cơ chế hiện hành, các doanh nghiệp thuộc diện phải thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải, trước hết là các cơ sở phát thải lớn, sẽ tham gia thị trường. Hiện có 110 doanh nghiệp thuộc ba lĩnh vực xi măng, sắt thép và nhiệt điện được lựa chọn thí điểm, trong tổng số khoảng 2.166 doanh nghiệp thuộc diện bắt buộc phải kiểm kê khí nhà kính.
Nhóm có khả năng hưởng lợi rõ nhất là những doanh nghiệp tiên phong trong chuyển đổi xanh, có khả năng giảm phát thải thấp hơn mức hạn ngạch được phân bổ. Việc giảm phát thải không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu tuân thủ mà còn tạo điều kiện khai thác giá trị kinh tế từ kết quả chuyển đổi xanh.
Ở góc độ rộng hơn, thị trường carbon có thể trở thành động lực thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới mô hình sản xuất. Khi các tiêu chuẩn về phát thải khí nhà kính và sản phẩm xanh ngày càng trở thành điều kiện quan trọng để duy trì, mở rộng thị trường, năng lực giảm phát thải không còn đơn thuần là một lợi thế cạnh tranh mà đang trở thành điều kiện cần để doanh nghiệp vươn ra thế giới.
Giá trị của doanh nghiệp vì thế không chỉ nằm ở sản phẩm hữu hình mà còn ở những giá trị vô hình như thương hiệu, trách nhiệm xã hội và môi trường (ESG). Doanh nghiệp có kết quả giảm phát thải được đo lường, kiểm chứng và dữ liệu chứng minh sẽ có lợi thế hơn so với doanh nghiệp mới chỉ dừng ở cam kết.
Nói cách khác, thị trường carbon có thể tạo ra một cách tiếp cận mới: kết quả giảm phát thải không chỉ mang ý nghĩa môi trường mà còn có thể trở thành một tài sản kinh tế nếu được lượng hóa và xác lập giá trị phù hợp.
Thanh khoản là điều kiện để thị trường carbon phát triển
Nếu nhìn theo quan hệ cung – cầu, cơ hội của bên mua và bên bán sẽ như thế nào, thưa ông?
– Điều này phụ thuộc vào vai trò của từng chủ thể. Người mua sẽ tìm kiếm hàng hóa với mức giá cạnh tranh, giao dịch thuận tiện và chi phí hợp lý. Trong khi đó, người bán quan tâm đến một thị trường có khả năng giao dịch thuận lợi, giá trị thu được cao và chi phí tham gia thấp.
Trong bối cảnh hội nhập, thị trường mua bán hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon của Việt Nam cũng sẽ từng bước kết nối với thị trường quốc tế. Khi đó, người mua không chỉ là các doanh nghiệp phát thải lớn trong nước mà còn có thể là các doanh nghiệp toàn cầu đang hoạt động, sản xuất tại Việt Nam.
Với một thị trường mới như Việt Nam, giá hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon trong giai đoạn đầu có thể cạnh tranh hơn so với những thị trường đã phát triển. Đây có thể là yếu tố thu hút các chủ thể quốc tế tham gia hoạt động mua nhiều hơn hoạt động bán.
Tuy nhiên, để cơ hội này trở thành giá trị thực tế, thị trường cần tạo ra thanh khoản đủ lớn. Thanh khoản không chỉ phụ thuộc vào số lượng doanh nghiệp tham gia mà còn liên quan đến tính minh bạch của hàng hóa, phương thức giao dịch, khả năng xác định giá và cơ chế kết nối giữa các chủ thể.
Đặc biệt, cần sớm làm rõ cơ chế tham gia trao đổi tín chỉ carbon trên thị trường. Khi các quy định và phương thức giao dịch được xác định rõ, doanh nghiệp sẽ có cơ sở chủ động xây dựng chiến lược giảm phát thải và tính toán hiệu quả kinh tế từ các khoản đầu tư cho chuyển đổi xanh.
Việt Nam có lợi thế để trở thành bên cung cấp tín chỉ carbon
Theo ông, Việt Nam có những lợi thế nào để trở thành bên cung cấp tín chỉ carbon?
– Việt Nam có tiềm năng lớn trong tạo tín chỉ carbon và kết quả giảm phát thải. Trước hết là điều kiện tự nhiên với nguồn năng lượng tái tạo như mặt trời, gió, sinh khối và diện tích rừng tương đối lớn. Đây là cơ sở để phát triển các dự án giảm phát thải, hấp thụ khí nhà kính và tạo tín chỉ carbon.
Bên cạnh đó, Việt Nam đang phát triển mạnh sản xuất, chế biến, chế tạo. Quá trình này vừa tạo nhu cầu giảm phát thải, vừa mở ra dư địa để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, sử dụng năng lượng hiệu quả và hình thành những kết quả giảm phát thải có thể đo lường, kiểm chứng, tiến tới giao dịch để bù trừ lượng phát thải không tránh được.
Như vậy, Việt Nam có nhiều doanh nghiệp tiềm năng ở cả phía mua và phía bán tín chỉ carbon. Khi thị trường phát triển, cơ hội trao đổi, mua bán sẽ phụ thuộc vào nhu cầu và vị thế của từng doanh nghiệp trong từng giai đoạn vận hành sản xuất, cũng như mức độ phát triển của thị trường carbon.
Nhu cầu giao dịch sẽ tăng lên, dòng tài chính khí hậu từ các định chế tài chính chuyên nghiệp cũng có thể tham gia nhiều hơn. Khi đó, thị trường không chỉ gia tăng về số lượng giao dịch mà còn có điều kiện phát triển nhanh hơn về chất lượng sản phẩm tín chỉ carbon.
Thị trường carbon mở ra cơ hội cho doanh nghiệp giảm phát thải, dự án tạo tín chỉ và các dịch vụ trung gian, song cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế để thị trường vận hành thực chất.
Ngoài bên mua và bán, những chủ thể nào có thể hưởng lợi, thưa ông?
– Đó là các đơn vị cung cấp dịch vụ tư vấn phát triển dự án tạo tín chỉ carbon, kiểm kê khí nhà kính, xây dựng kế hoạch giảm nhẹ, thẩm định, đánh giá kết quả giảm nhẹ và các tổ chức trung gian cho giao dịch mua bán trong hệ sinh thái tài chính carbon.
Sự phát triển của thị trường carbon có thể mở ra không gian cho nhiều loại hình dịch vụ như môi giới, tư vấn, thẩm định, kiểm định, giao dịch và các dịch vụ tài chính liên quan đến carbon. Các nhà đầu tư tổ chức cũng có thể tham gia khi thị trường đạt quy mô nhất định, có tính minh bạch và cơ chế vận hành phù hợp.
Có thể nhìn nhận ba nhóm chủ thể có khả năng hưởng lợi. Thứ nhất là doanh nghiệp có nhu cầu mua hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon để đáp ứng nghĩa vụ giảm phát thải. Thứ hai là doanh nghiệp có khả năng tạo ra và bán kết quả giảm phát thải hoặc tín chỉ carbon. Đây là nhóm có thể biến đầu tư cho công nghệ, năng lượng sạch và hiệu quả sử dụng tài nguyên thành giá trị kinh tế nếu kết quả giảm phát thải được đo lường, kiểm chứng và công nhận. Thứ ba là nhóm trung gian cung cấp dịch vụ và tài chính, góp phần hình thành hệ sinh thái cho thị trường carbon.
Tuy nhiên, để các nhóm chủ thể này thực sự hưởng lợi, thị trường cần được vận hành minh bạch, có cơ chế xác định giá phù hợp và tạo đủ thanh khoản. Khi đó, thị trường carbon mới có thể vượt qua phạm vi của một công cụ tuân thủ để trở thành một kênh huy động nguồn lực cho chuyển đổi xanh.
Ở góc độ doanh nghiệp, giảm phát thải khí nhà kính trước hết thể hiện trách nhiệm cao hơn với môi trường. Nhưng khi kết quả giảm phát thải được lượng hóa và thị trường carbon vận hành hiệu quả, trách nhiệm đó cũng có thể tạo thêm giá trị kinh tế, nâng sức cạnh tranh và mở rộng cơ hội hội nhập quốc tế.
Xin cảm ơn ông!
Nguyễn Hạnh (thực hiện)
