Giới thiệu
Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những vấn đề toàn cầu, với tác động sâu rộng đến tăng trưởng kinh tế, an ninh năng lượng và phát triển bền vững. Theo các báo cáo của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC), lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu chưa có xu hướng giảm bền vững, trong khi áp lực chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp ngày càng gia tăng.
Trong bối cảnh đó, thị trường carbon được xem là công cụ chính sách quan trọng, cho phép định giá phát thải và tạo động lực kinh tế để giảm phát thải. Đối với Việt Nam, cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050 tại COP26 đánh dấu bước ngoặt trong định hướng phát triển kinh tế xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng thị trường carbon nội địa gắn với tài chính xanh và tăng trưởng bền vững. Tuy nhiên, thị trường carbon tại Việt Nam vẫn ở giai đoạn sơ khai, với nhiều hạn chế về thể chế, hạ tầng và năng lực vận hành.
Những vấn đề chung về thị trường carbon
Khái niệm thị trường carbon
Thị trường carbon là cơ chế kinh tế môi trường nhằm kiểm soát và giảm phát thải khí nhà kính thông qua việc gắn giá trị kinh tế cho quyền phát thải. Theo kinh tế học môi trường, thị trường này hình thành dựa trên nguyên tắc phát thải – một dạng ngoại tác tiêu cực, trong đó chi phí xã hội lớn hơn chi phí tư nhân mà doanh nghiệp phải chịu.
Có 2 loại hàng hóa chính trên thị trường carbon:
Hạn ngạch phát thải (allowances): quyền được phát thải một lượng khí nhà kính nhất định do cơ quan quản lý phân bổ hoặc đấu giá cho các chủ thể trong nền kinh tế
Tín chỉ carbon (carbon credits): đại diện cho một đơn vị giảm phát thải hoặc hấp thụ khí nhà kính (thường tương đương 1 tấn CO2), được tạo ra từ các dự án như năng lượng tái tạo, trồng rừng, cải tiến công nghệ sản xuất hoặc tiết kiệm năng lượng..
Phân loại thị trường carbon
Về mặt cấu trúc, thị trường carbon được phân thành 2 loại cơ bản:
Thị trường bắt buộc (compliance market): Được thiết lập bởi chính phủ hoặc tổ chức quốc tế, yêu cầu các doanh nghiệp tuân thủ hạn ngạch phát thải. Nếu vượt quá hạn ngạch được cấp, doanh nghiệp buộc phải mua thêm quyền phát thải từ các chủ thể khác hoặc đầu tư vào các biện pháp giảm phát thải để cân bằng nghĩa vụ. Ngược lại, nếu phát thải thấp hơn hạn ngạch, doanh nghiệp có thể bán phần dư thừa trên thị trường.
Thị trường tự nguyện (voluntary carbon market): Cho phép các tổ chức và cá nhân tham gia trên cơ sở tự nguyện nhằm bù đắp lượng phát thải của mình trên cơ sở cam kết về môi trường, xã hội và quản trị (ESG)
Cơ chế vận hành
Mô hình phổ biến của thị trường carbon là cap-and-trade. Theo đó, cơ quan quản lý thiết lập mức trần phát thải và phân bổ hạn ngạch cho doanh nghiệp. Các doanh nghiệp có thể mua bán hạn ngạch trên thị trường tùy theo nhu cầu và chi phí giảm phát thải của từng đơn vị. Cơ chế này tạo ra một mức giá carbon mang tính thị trường, từ đó khuyến khích các doanh nghiệp có chi phí giảm phát thải thấp thực hiện giảm phát thải nhiều hơn để bán lại hạn ngạch, trong khi các doanh nghiệp có chi phí cao sẽ lựa chọn mua quyền phát thải.
Bên cạnh đó, cơ chế bù đắp phát thải (offset mechanism) đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng nguồn cung tín chỉ carbon. Theo cơ chế này, các tổ chức có thể đầu tư vào các dự án làm giảm hoặc hấp thụ khí nhà kính, chẳng hạn như trồng rừng, bảo vệ rừng, sử dụng năng lượng tái tạo hoặc cải tiến công nghệ sản xuất. Lượng giảm phát thải được chứng nhận sẽ được chuyển đổi thành tín chỉ carbon và có thể giao dịch trên thị trường. Cơ chế này không chỉ giúp giảm chi phí tuân thủ mà còn thúc đẩy dòng vốn đầu tư vào các lĩnh vực xanh.
Thực trạng thị trường carbon tại Việt Nam
Tại Việt Nam, nền tảng pháp lý cho việc hình thành và vận hành thị trường carbon bước đầu đã được thiết lập trong những năm gần đây. Trong đó, Luật Bảo vệ môi trường (Quốc hội, 2020) là văn bản pháp lý quan trọng nhất, lần đầu tiên chính thức ghi nhận cơ chế thị trường carbon như một công cụ kinh tế nhằm giảm phát thải khí nhà kính, đánh dấu bước chuyển từ cách tiếp cận quản lý hành chính sang tiếp cận dựa trên thị trường trong quản lý môi trường. Trên cơ sở luật này, Chính phủ đã ban hành các nghị định và quyết định liên quan đến việc xây dựng thị trường carbon trong nước, bao gồm lộ trình phân bổ hạn ngạch phát thải, cơ chế trao đổi tín chỉ carbon, cũng như kế hoạch thí điểm sàn giao dịch carbon quốc gia (Chính phủ, 2022). Theo định hướng hiện nay, Việt Nam triển khai giai đoạn thí điểm trước năm 2028 và tiến tới vận hành chính thức thị trường carbon trong giai đoạn sau năm 2028.
Mới đây, Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về Sàn giao dịch carbon trong nước đã được ban hành (Chính phủ, 2026). Tiếp đó, tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho năm 2025-2026 cũng đã được phê duyệt (Thủ tướng Chính phủ, 2026). Trên cơ sở đó, 110 cơ sở phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép, xi măng đã được thí điểm phân bổ hạn ngạch năm 2025 và 2026 (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2026).
Cucng với đó, Việt Nam đã tham gia một số cơ chế quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính, chủ yếu thông qua các chương trình hợp tác đa phương. Nổi bật trong đó là Cơ chế phát triển sạch (Clean Development Mechanism) theo Nghị định thư Kyoto, cho phép các quốc gia đang phát triển như Việt Nam triển khai các dự án giảm phát thải để tạo ra tín chỉ carbon và bán cho các quốc gia phát triển. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng tích cực tham gia chương trình REDD+ (FAO, 2020), tập trung vào việc giảm phát thải từ mất rừng và suy thoái rừng, đồng thời thúc đẩy bảo tồn và phát triển hệ sinh thái rừng. Đây là một trong những nguồn tiềm năng quan trọng tạo tín chỉ carbon trong tương lai của Việt Nam.
Ngoài các cơ chế quốc tế, một số doanh nghiệp trong nước cũng đã bắt đầu tham gia thị trường carbon tự nguyện thông qua việc hợp tác với các tổ chức quốc tế hoặc thực hiện các dự án xanh nhằm tạo tín chỉ carbon.
Bên cạnh những cơ hội đáng kể, việc phát triển thị trường carbon tại Việt Nam cũng đối mặt với nhiều thách thức mang tính hệ thống, liên quan đến thể chế, năng lực kỹ thuật và mức độ sẵn sàng của thị trường.
Một là, khung thể chế và pháp lý vẫn chưa hoàn thiện. Mặc dù Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã đặt nền móng cho thị trường carbon, nhưng hệ thống quy định chi tiết liên quan đến quyền sở hữu tín chỉ carbon, cơ chế định giá, tiêu chuẩn kỹ thuật đo lường phát thải, cơ chế giám sát, phương thức giao dịch vẫn đang trong quá trình xây dựng. Điều này làm giảm tính chắc chắn của thị trường và có thể ảnh hưởng đến niềm tin của doanh nghiệp cũng như nhà đầu tư.
Hai là, hạn chế về năng lực kỹ thuật, đặc biệt là hệ thống MRV (đo lường – báo cáo – thẩm định phát thải). Đây là một rào cản lớn, bởi MRV là một thành phần cốt lõi của thị trường carbon; tính chính xác và minh bạch của dữ liệu phát thải quyết định trực tiếp đến độ tin cậy của tín chỉ carbon. Hiện nay, các phương pháp MRV tại Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, thiếu sự thống nhất giữa các ngành và địa phương. Việc thiếu các tiêu chuẩn thống nhất và năng lực kiểm định độc lập khiến việc xác định chính xác lượng phát thải và tín chỉ carbon trở nên khó khăn, từ đó ảnh hưởng đến tính minh bạch và độ tin cậy của thị trường.
Ba là, Việt Nam chưa xây dựng được cơ sở dữ liệu phát thải khí nhà kính quốc gia đầy đủ và cập nhật theo thời gian thực; cơ sở dữ liệu phát thải khí nhà kính còn phân tán và chưa đồng bộ giữa các ngành và địa phương. Việc thiếu dữ liệu đồng bộ gây khó khăn trong việc xây dựng, xác định hạn ngạch phát thải, phân bổ quyền phát thải, quản lý giao dịch và giám sát thị trường một cách hiệu quả.
Bốn là, về hạ tầng thị trường và hệ thống hỗ trợ kỹ thuật, Việt Nam hiện chưa có sàn giao dịch carbon quốc gia chính thức. Điều này đồng nghĩa với việc các giao dịch tín chỉ carbon nếu có đều diễn ra phân tán, chủ yếu thông qua các kênh quốc tế hoặc thỏa thuận song phương, dẫn đến thiếu minh bạch về giá cả và hạn chế tính thanh khoản của thị trường. Bên cạnh đó, thị trường carbon có thể đối mặt với rủi ro về tính minh bạch và thanh khoản trong giai đoạn đầu phát triển, bao gồm nguy cơ gian lận tín chỉ, biến động giá và thiếu người mua, người bán đủ lớn để tạo lập thị trường hiệu quả. Ngoài ra, năng lực thể chế và kỹ thuật của các cơ quan quản lý còn hạn chế, đặc biệt trong việc định giá carbon, thiết kế thị trường và vận hành cơ chế giao dịch. Điều này dẫn đến việc thị trường carbon, mặc dù đã được định hướng phát triển, vẫn chưa thể vận hành theo cơ chế thị trường thực sự.
Năm là, nhận thức và năng lực tham gia thị trường của doanh nghiệp còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chưa hiểu rõ về cơ chế vận hành của thị trường carbon cũng như lợi ích kinh tế mà nó mang lại, dẫn đến mức độ tham gia còn thấp.
Giải pháp phát triển thị trường carbon tại Việt Nam
Để thị trường carbon tại Việt Nam có thể hình thành và vận hành hiệu quả, cần thực hiện một hệ thống giải pháp đồng bộ, bao quát cả khía cạnh thể chế, hạ tầng kỹ thuật và năng lực thị trường.
Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý là yêu cầu cấp thiết. Việt Nam cần sớm ban hành các văn bản dưới luật quy định cụ thể về cơ chế giao dịch tín chỉ carbon, quyền sở hữu carbon, phương pháp định giá và cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải. Đồng thời, cần đảm bảo tính đồng bộ giữa chính sách môi trường, năng lượng và tài chính nhằm tránh chồng chéo và nâng cao hiệu quả thực thi.
Thứ hai, phát triển hạ tầng thị trường carbon là yếu tố then chốt. Trong đó, việc xây dựng sàn giao dịch carbon quốc gia đóng vai trò trung tâm, giúp tập trung hóa hoạt động mua bán tín chỉ và đảm bảo tính minh bạch về giá. Song song với đó, cần đầu tư hệ thống MRV đạt chuẩn quốc tế nhằm đảm bảo độ tin cậy của dữ liệu phát thải và tín chỉ carbon.
Thứ ba, cần nâng cao năng lực cho doanh nghiệp và các chủ thể tham gia thị trường. Nhà nước cần triển khai các chương trình đào tạo, hướng dẫn kỹ thuật về kiểm kê khí nhà kính, quản lý phát thải và giao dịch tín chỉ carbon. Đặc biệt, cần hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa – nhóm doanh nghiệp thường hạn chế về nguồn lực – trong quá trình chuyển đổi sang mô hình sản xuất carbon thấp.
Thứ tư, cần phát triển song song thị trường carbon tự nguyện và thị trường bắt buộc. Trong giai đoạn đầu, thị trường tự nguyện có thể đóng vai trò “bước đệm”, giúp doanh nghiệp làm quen với cơ chế định giá carbon và tạo nguồn cung tín chỉ. Về dài hạn, thị trường bắt buộc sẽ là trụ cột chính, đảm bảo tính hiệu lực trong kiểm soát phát thải quốc gia.
Thứ năm, tăng cường hợp tác quốc tế và hội nhập thị trường carbon toàn cầu. Việt Nam cần chủ động tham gia các cơ chế trao đổi tín chỉ quốc tế, hợp tác với các tổ chức như Ngân hàng Thế giới, UNFCCC và các thị trường carbon lớn như Hệ thống giao dịch phát thải của Liên minh châu Âu (EU ETS). Điều này không chỉ giúp nâng cao năng lực kỹ thuật mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn vốn tài chính xanh.
Tổng thể, các giải pháp trên cần được triển khai theo lộ trình phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam, đảm bảo sự hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế và cam kết giảm phát thải, từ đó hướng tới một thị trường carbon vận hành hiệu quả, minh bạch và bền vững.
Phạm Thị Vân Huyền – Khoa Tài chính, Học viện Ngân hàng
